Theo BSNT. Nguyễn Thanh Hằng – Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội, chán ăn ở người cao tuổi phần lớn liên quan đến tỳ vị hư hoặc khí cơ đình trệ trên nền chính khí suy giảm ở người cao tuổi. Khi ăn uống thất thường, nhiều đồ béo ngọt, uống rượu bia, thức khuya kéo dài, tỳ vị càng bị tổn thương, sinh thấp trệ, khí cơ không thông, dẫn đến ăn không ngon miệng; đầy bụng, ậm ạch; táo bón hoặc phân lỏng; mệt mỏi, ngủ kém.
Nguyên tắc điều chỉnh theo Đông y là kiện tỳ – hòa vị – tiêu thực – hóa thấp, kết hợp ăn uống thanh đạm và vận động nhẹ nhàng.
Cháo ý dĩ hỗ trợ tiêu hóa cho người cao tuổi mắc chứng chán ăn.
1. Một số món ăn – bài thuốc dễ áp dụng cho chứng chán ăn ở người cao tuổi
2.1. Cháo ý dĩ kiện tỳ, lợi thấp
Ý dĩ có tác dụng kiện tỳ, thấm thấp, hỗ trợ tiêu hóa.
Thành phần: Ý dĩ 20–30 g, gạo tẻ 50 g, nước 600–700 ml.
Cách làm: Rửa sạch, ninh nhừ thành cháo loãng; có thể thêm vài lát cà rốt hoặc bí đỏ để tăng vị ngọt tự nhiên.
Cách dùng: Ăn 1 bát nhỏ vào buổi sáng hoặc trưa, 3–5 ngày liên tiếp.
Lưu ý: Ý dĩ tính hơi hàn, người lạnh hoặc hay đại tiện phân lỏng nên dùng lượng nhỏ hoặc phối hợp gừng.
Sơn tra giúp tiêu thực, cải thiện chứng chán ăn ở người cao tuổi.
2.2. Cháo sơn tra – mạch nha tiêu thực
Khi chán ăn do ăn quá nhiều thịt, bánh chưng, đồ chiên rán, có thể dùng sơn tra để tiêu thực, hóa tích.
Thành phần: Sơn tra khô 10 g, mạch nha 10 g, gạo tẻ 50 g, nước 700 ml.
Cách làm: Sắc sơn tra và mạch nha với 400 ml nước còn 250 ml, lọc lấy nước; dùng nước này nấu cháo gạo tẻ.
Cách dùng: Ăn 1 lần/ngày trong 2–3 ngày khi có biểu hiện đầy bụng, khó tiêu.
Lưu ý: Sơn tra và mạch nha có tác dụng tiêu thực khá mạnh, chỉ nên dùng khi có biểu hiện đầy bụng, khó tiêu do ăn quá nhiều thịt, đồ béo, không dùng kéo dài ở người ăn kém do hư chứng (cơ thể suy yếu). Do sơn tra có vị chua, có thể kích thích tăng tiết acid dạ dày, người viêm loét dạ dày – tá tràng, trào ngược dạ dày – thực quản hoặc đau thượng vị mạn tính nên thận trọng, tránh dùng khi đang đau cấp.
Nước gừng ấm giúp tán hàn, hành khí.
2.3. Nước gừng ấm kích thích tiêu hóa
Gừng (Zingiber officinale) có tính ấm, giúp ôn trung, tán hàn, hành khí.
Thành phần: Gừng tươi 3–5 lát mỏng (khoảng 5 g), nước sôi 250 ml.
Cách dùng: Hãm 5–7 phút, uống ấm trước bữa ăn 20–30 phút.
Công dụng: Giảm đầy bụng, kích thích cảm giác thèm ăn.
Lưu ý: Không dùng nhiều lần trong ngày. Người có tăng huyết áp nặng, viêm loét dạ dày tiến triển hoặc nóng trong nhiều nên dùng thận trọng và với lượng nhỏ.
Canh đậu xanh - bí đỏ thanh nhẹ.
2.4. Canh đậu xanh – bí đỏ thanh nhẹ
Đậu xanh có tác dụng thanh nhiệt, dễ tiêu; bí đỏ bổ tỳ vị.
Thành phần: Đậu xanh đã bỏ vỏ 30 g, bí đỏ 100 g, nước 600 ml.
Cách nấu: Ninh mềm, nêm nhạt.
Cách dùng: Ăn thay một bữa chính hoặc dùng buổi tối.
Lưu ý: Không nên ăn quá nhiều nếu người cao tuổi đang bị tiêu lỏng.
Xoa bụng theo chiều kim đồng hồ hỗ trợ tiêu hóa.
3. Xoa bóp hỗ trợ trị chứng chán ăn ở người cao tuổi
Bên cạnh điều chỉnh ăn uống, một số động tác xoa bóp đơn giản có thể giúp cải thiện tiêu hóa ở người cao tuổi.
Xoa bụng theo chiều kim đồng hồ: Giúp kích thích nhu động ruột, hỗ trợ tiêu hóa, giảm đầy bụng, dùng lòng bàn tay xoa quanh rốn theo chiều kim đồng hồ (chiều đại tràng đi lên – ngang – xuống) khoảng 50–100 vòng mỗi sáng, trước ăn hoặc cách bữa ăn ít nhất 1 giờ.
Day huyệt Trung quản: Giúp hòa vị, giảm đầy tức vùng thượng vị, cải thiện cảm giác ăn không ngon; huyệt Trung quản nằm trên đường giữa bụng, cách rốn khoảng 4 thốn (tương đương bề ngang 4 ngón tay khép lại của chính người bệnh); dùng ngón tay ấn nhẹ và day tròn trong 1–2 phút, lực vừa phải, không gây đau.
Lưu ý: Không nên day khi vừa ăn no, đang đau bụng cấp hoặc có nghi ngờ viêm loét dạ dày tiến triển.
Day huyệt Trung quản cải thiện cảm giác ăn không ngon.
Day huyệt Túc tam lý: Đây là huyệt kiện tỳ vị kinh điển, thường dùng trong các trường hợp ăn kém, mệt mỏi, suy nhược nhẹ ở người cao tuổi. Huyệt nằm ở mặt ngoài cẳng chân, dưới xương bánh chè khoảng 3 thốn (tương đương bề ngang 4 ngón tay khép lại của chính người bệnh), lệch ra ngoài khoảng một khoát ngón; day mỗi bên 1–2 phút, ngày 1–2 lần.
Chán ăn chỉ nên coi là rối loạn chức năng tạm thời nếu cải thiện sau 1–2 tuần điều chỉnh. Nếu có các dấu hiệu sau, cần đưa người cao tuổi đi khám: Sụt cân nhanh, thiếu máu; nuốt nghẹn, đau bụng kéo dài; nôn ói nhiều; chán ăn kèm sốt, mệt mỏi rõ... Đặc biệt, người có bệnh nền như đái tháo đường, tim mạch, suy thận không nên tự ý dùng thảo dược kéo dài mà chưa có tư vấn chuyên môn.
Tóm lại, chứng chán ăn ở người cao tuổi thường bắt nguồn từ rối loạn tỳ vị do ăn uống và sinh hoạt thất thường. Điều chỉnh theo hướng kiện tỳ, hòa vị, ăn thanh đạm và vận động nhẹ nhàng giúp cải thiện rõ rệt trong thời gian ngắn. Quan trọng hơn cả là theo dõi sát tình trạng dinh dưỡng, tránh để chán ăn kéo dài dẫn đến suy nhược – bởi với người cao tuổi, mỗi bữa ăn không chỉ là dinh dưỡng mà còn là nền tảng duy trì sức khỏe lâu dài.
BSNT. Nguyễn Thanh Hằng cũng lưu ý, việc dùng các món ăn – bài thuốc như ý dĩ, sơn tra, mạch nha hay gừng cần đúng liều lượng và đúng thể trạng, không nên phối hợp nhiều vị cùng lúc hoặc dùng kéo dài khi chưa có tư vấn chuyên môn, đặc biệt ở người có bệnh nền như đái tháo đường, tim mạch, suy thận. Chăm sóc người cao tuổi trong mùa lễ hội không chỉ là điều chỉnh bữa ăn mà còn là tái lập nhịp sinh hoạt điều độ: Ngủ sớm, vận động nhẹ, giữ tinh thần thư thái. Khi tỳ vị được phục hồi, cảm giác ngon miệng sẽ dần trở lại một cách tự nhiên và bền vững.
Xem thêm bài đang được quan tâm:
