Để phát triển dược liệu theo hướng bền vững, việc quy hoạch vùng trồng, lựa chọn điều kiện sinh thái phù hợp và đầu tư cơ sở sơ chế, bảo quản cần được thực hiện đồng bộ. Đây cũng là nền tảng để bảo tồn nguồn gen quý và tạo ra nguyên liệu có chất lượng ổn định.
Theo PGS. TS Nguyễn Duy Thuần, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Y Dược cổ truyền Tuệ Tĩnh; Học Viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam, chuẩn hóa vùng trồng dược liệu cần bắt đầu từ công tác quy hoạch. Quy hoạch phải có sự phù hợp giữa định hướng phát triển nông nghiệp, lâm nghiệp với quy hoạch của ngành y tế, đồng thời xuất phát từ nhu cầu thực tế về nguồn dược liệu.
Trong đó, cần tính đến nhu cầu sử dụng dược liệu của ngành công nghiệp dược cũng như nhu cầu nguyên liệu phục vụ điều trị bằng y học cổ truyền. Việc xác định đúng nhu cầu sẽ giúp hạn chế tình trạng phát triển vùng trồng theo phong trào, thiếu đầu ra hoặc chưa gắn với chuỗi sản xuất và chế biến.
Lựa chọn vùng trồng phù hợp
Sau quy hoạch, lựa chọn địa điểm trồng là yếu tố quyết định đến khả năng sinh trưởng và chất lượng của cây dược liệu. Mỗi loài cây thuốc có yêu cầu riêng về khí hậu, đất đai, độ ẩm, ánh sáng và điều kiện sinh thái.
Theo chuyên gia, trước khi xây dựng vùng trồng cần khảo sát kỹ khu vực dự kiến phát triển, trong đó có thể xem xét những loài cây bản địa đang sinh trưởng tại địa phương. Đây là cơ sở để đánh giá sự tương thích giữa điều kiện tự nhiên với cây thuốc dự kiến đưa vào sản xuất.
Việc lựa chọn đúng vùng sinh thái không chỉ giúp cây phát triển tốt mà còn góp phần duy trì chất lượng và hàm lượng hoạt chất đặc trưng của dược liệu. Ngược lại, nếu đưa cây thuốc vào khu vực không phù hợp, năng suất và chất lượng nguyên liệu có thể không đạt yêu cầu, đồng thời làm tăng chi phí chăm sóc.
PGS. TS Nguyễn Duy Thuần cho rằng dược liệu cần được nhìn nhận như một nhóm cây trồng có yêu cầu đầu tư và kiểm soát chất lượng cao. Do đó, vùng trồng không nên chỉ được tính toán dựa trên diện tích canh tác mà cần gắn với hệ thống cơ sở hạ tầng phục vụ cả chuỗi sản xuất.
Vùng trồng dược liệu cần được quy hoạch phù hợp với điều kiện sinh thái và nhu cầu sử dụng. Ảnh: TL
Một vùng dược liệu quy mô phù hợp cần có điều kiện để tổ chức sản xuất tập trung, đồng thời từng bước hình thành các cơ sở sơ chế, chế biến và kho bảo quản.
Việc đầu tư đồng bộ giúp hạn chế những biến động về chất lượng sau thu hái. Dược liệu nếu không được sơ chế, làm khô và bảo quản đúng kỹ thuật có thể bị ảnh hưởng bởi độ ẩm, nấm mốc hoặc các yếu tố môi trường, từ đó làm giảm giá trị nguyên liệu.
Vì vậy, phát triển vùng trồng cần được đặt trong mối liên kết với doanh nghiệp và cơ sở chế biến. Khi đầu ra được xác định rõ, người dân có cơ sở tổ chức sản xuất ổn định, còn doanh nghiệp chủ động hơn về nguồn nguyên liệu.
Theo chuyên gia, dược liệu là nhóm cây trồng có giá trị cao, vì vậy việc hình thành vùng sản xuất đủ lớn sẽ tạo điều kiện để đầu tư cơ sở hạ tầng, ứng dụng kỹ thuật và kiểm soát chất lượng đồng bộ hơn so với sản xuất nhỏ lẻ.
Bảo tồn nguồn gen, phát triển giống ưu việt
Cùng với phát triển vùng trồng, bảo tồn nguồn gen dược liệu quý là yêu cầu không thể tách rời. Nhiều loài cây thuốc có giá trị đang chịu áp lực từ khai thác tự nhiên, biến đổi môi trường và sự thu hẹp sinh cảnh.
Theo PGS. TS Nguyễn Duy Thuần, cần có các cơ sở nghiên cứu chuyên sâu về bảo tồn nguồn gen, đồng thời nghiên cứu phát triển những giống dược liệu có đặc tính ưu việt, chẳng hạn năng suất cao, khả năng thích nghi tốt và hàm lượng hoạt chất phù hợp.
Nguồn gen được bảo tồn tốt sẽ tạo cơ sở cho công tác chọn giống, nhân giống và phát triển vùng nguyên liệu lâu dài. Đây cũng là tiền đề để giảm phụ thuộc vào nguồn dược liệu khai thác tự nhiên, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học.
Việc phát triển giống mới cũng cần đi đôi với nghiên cứu khoa học để đánh giá đặc điểm sinh trưởng, năng suất, chất lượng và hàm lượng hoạt chất. Khi giống, vùng trồng và quy trình canh tác được kiểm soát, dược liệu mới có thể hình thành chuỗi sản xuất ổn định và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của ngành dược.
Từ quy hoạch, lựa chọn vùng sinh thái đến đầu tư cơ sở sơ chế, bảo quản và nghiên cứu nguồn gen, mỗi khâu đều có vai trò trong việc nâng cao chất lượng dược liệu. Khi các yếu tố này được triển khai đồng bộ, vùng trồng không chỉ tạo ra nguyên liệu đạt chất lượng mà còn góp phần nâng giá trị kinh tế, bảo tồn tài nguyên và phát triển bền vững dược liệu Việt Nam.