- Thưa Cục trưởng, nhìn lại hệ thống đào tạo nhân lực y tế - lĩnh vực đặc thù liên quan trực tiếp đến sức khỏe con người, đâu là áp lực lớn nhất của cơ quan quản lý nhà nước trong việc chuẩn hóa chất lượng đào tạo để đáp ứng yêu cầu thực tiễn?
TS.BS Nguyễn Ngô Quang: Theo tôi, áp lực lớn nhất hiện nay không chỉ là đào tạo đủ nhân lực y tế mà là bảo đảm mỗi người tốt nghiệp có năng lực thực hành đáp ứng yêu cầu công việc, dù được đào tạo ở cơ sở nào. Vì vậy, chúng ta không thể chỉ đánh giá kết quả bằng quy mô tuyển sinh, số lượng văn bằng hay tỷ lệ tốt nghiệp.
Hệ thống đào tạo nhân lực y tế đã có những bước phát triển quan trọng, nhiều cơ sở tiên phong đổi mới chương trình, phương pháp giảng dạy và hợp tác quốc tế. Tuy nhiên, điều kiện bảo đảm chất lượng giữa các cơ sở còn chưa đồng đều; khả năng tiếp cận môi trường thực hành, số lượng và chất lượng giảng viên lâm sàng, phương pháp đánh giá kỹ năng thực tế vẫn là những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện. Trong khi đó, mô hình bệnh tật thay đổi nhanh, dân số già hóa, bệnh không lây nhiễm gia tăng, công nghệ y học phát triển và kỳ vọng của người dân ngày càng cao.

TS.BS Nguyễn Ngô Quang - Cục trưởng Cục Khoa học Công nghệ và Đào tạo (Bộ Y tế).
Từ góc độ quản lý nhà nước, chúng tôi tập trung vào việc kết nối ba mắt xích: chuẩn năng lực nghề nghiệp, chuẩn chương trình đào tạo và đánh giá năng lực người học. Đồng thời, tăng cường kiểm định, công khai chất lượng và giám sát điều kiện thực hành, thay vì chỉ chú trọng kiểm tra hồ sơ đầu vào.
Mục tiêu cuối cùng là tạo chuyển biến từ tư duy "đào tạo để cấp văn bằng" sang "đào tạo để có năng lực phục vụ người bệnh". Một chương trình tốt phải đào tạo được người thầy thuốc có kiến thức vững, kỹ năng thành thạo, thái độ đúng mực, tinh thần trách nhiệm và năng lực học tập suốt đời.
- Thưa ông, công tác quy hoạch và xây dựng kế hoạch đào tạo nhân lực y tế trong hiện tại và giai đoạn tới đang được Cục tham mưu triển khai ra sao để bảo đảm cân đối cơ cấu, số lượng nhân lực cho hệ thống y tế (nhất là y tế cơ sở, y tế dự phòng, các chuyên khoa hiếm), đồng thời phù hợp với năng lực đào tạo thực tế của các trường y dược trực thuộc Bộ?
TS.BS Nguyễn Ngô Quang: Điểm cần đổi mới là chuyển từ việc xây dựng chỉ tiêu đào tạo chủ yếu dựa trên khả năng tuyển sinh của nhà trường sang hoạch định nhân lực dựa trên nhu cầu sử dụng của hệ thống y tế. Không phải địa phương nào cũng thiếu cùng một loại nhân lực; có nơi thiếu bác sĩ y học gia đình, có nơi thiếu nhân lực y tế dự phòng, hồi sức cấp cứu, tâm thần, giải phẫu bệnh hoặc những chuyên khoa ít người lựa chọn. Vì vậy, phải nhìn đồng thời vào số lượng, cơ cấu chuyên môn, phân bố địa lý và năng lực thực tế của đội ngũ.
Bộ Y tế đang định hướng tăng cường thu thập, kết nối dữ liệu nhân lực từ địa phương, cơ sở khám bệnh, chữa bệnh và cơ sở đào tạo; gắn dự báo nhu cầu với mô hình bệnh tật, quy mô dân số, vị trí việc làm, khả năng cung ứng dịch vụ và sự thay đổi trong tổ chức hệ thống y tế. Việc sắp xếp chính quyền địa phương hai cấp và đổi mới hoạt động trạm y tế cấp xã càng đòi hỏi kế hoạch đào tạo phải xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ thực tế của từng đơn vị, không phân bổ chỉ tiêu một cách cơ học.
Thực hiện Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị, Bộ Y tế đang tập trung xây dựng, hoàn thiện các chính sách, đề án phát triển nhân lực y tế cho trạm y tế cấp xã và phát triển nhân lực y tế chất lượng cao. Trọng tâm là củng cố bác sĩ và đội ngũ nhân lực y tế ở tuyến cơ sở, phát triển y học gia đình, y tế dự phòng; đồng thời đào tạo chuyên sâu để đáp ứng các kỹ thuật cao và những chuyên khoa thiết yếu. Đối với các địa bàn khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, biên giới, hải đảo, cần kết hợp hỗ trợ đào tạo với chính sách thu hút, bố trí và duy trì nhân lực sau đào tạo.
Với các trường đại học trực thuộc Bộ Y tế, vai trò không chỉ là cung cấp số lượng người tốt nghiệp mà còn dẫn dắt chất lượng, phát triển giảng viên, nghiên cứu, xây dựng chương trình và hỗ trợ chuyên môn cho các cơ sở khác. Đào tạo đúng người, đúng chuyên môn, đúng địa bàn mới là quy hoạch có hiệu quả.
- Thực tế hiện nay, việc gắn kết giữa cơ sở giáo dục và cơ sở thực hành vẫn còn vướng mắc về cơ chế, trách nhiệm pháp lý và tình trạng quá tải tại các bệnh viện thực hành tuyến cuối. Với chức năng kiểm tra điều kiện bảo đảm chất lượng cơ sở thực hành, Cục đang triển khai các giải pháp cụ thể nào để bảo đảm thời lượng và chất lượng thực hành lâm sàng cho người học?
TS.BS Nguyễn Ngô Quang: Mối quan hệ giữa cơ sở giáo dục và cơ sở thực hành không thể chỉ dừng lại ở một hợp đồng liên kết mang tính thủ tục. Nghị định số 111/2017/NĐ-CP của Chính phủ đã quy định về tổ chức đào tạo thực hành trong đào tạo khối ngành sức khỏe, nhưng thực tiễn đang đặt ra yêu cầu tiếp tục rà soát, hoàn thiện để đáp ứng những thay đổi của hệ thống đào tạo và khám bệnh, chữa bệnh.
Cơ sở giáo dục chịu trách nhiệm về chất lượng đào tạo; cơ sở thực hành phải bảo đảm môi trường học tập, người hướng dẫn và hoạt động chuyên môn tương ứng; còn người học cần có nhiệm vụ, giới hạn thực hành và cơ chế giám sát rõ ràng.
Một hướng quan trọng là tổ chức kiểm tra, giám sát thực chất dựa trên minh chứng: người học có được tiếp cận các nhóm bệnh, kỹ thuật và tình huống lâm sàng theo yêu cầu hay không; có được hướng dẫn, phản hồi và đánh giá tại nơi làm việc hay không; hồ sơ học tập và kết quả thực hành có phản ánh đúng năng lực hay không. Những hình thức như sổ theo dõi năng lực, đánh giá trực tiếp thao tác, thảo luận ca bệnh và lượng giá kỹ năng theo tình huống cần được tăng cường áp dụng phù hợp với từng chương trình.
Để giảm áp lực cho các bệnh viện tuyến cuối, cần phát triển mạng lưới thực hành theo nhiều cấp chuyên môn, phát huy vai trò bệnh viện khu vực, cơ sở khám bệnh, chữa bệnh ở địa phương và trạm y tế cấp xã đối với nội dung phù hợp. Mô phỏng, bệnh án điện tử phục vụ dạy học và học liệu số có thể giúp người học chuẩn bị trước khi tiếp xúc người bệnh, nhưng không thay thế thực hành lâm sàng được giám sát. Quan điểm của chúng tôi là không đánh đổi chất lượng và an toàn người bệnh để tăng quy mô đào tạo.

Hướng dẫn thực hành lâm sàng trực tiếp tại cơ sở y tế giúp người học rèn luyện kỹ năng chuyên môn và tinh thần trách nhiệm vì sự an toàn của người bệnh. Ảnh minh hoạ
- Thưa ông, cùng với việc nâng cao chuẩn đầu ra, đội ngũ giảng viên kiêm nhiệm tại các cơ sở thực hành hiện phải chịu đồng thời áp lực chuyên môn khám chữa bệnh và nhiệm vụ đào tạo. Về phía cơ quan quản lý, Cục đã và đang tham mưu những chính sách cụ thể nào về cơ chế, phụ cấp và điều kiện làm việc nhằm hỗ trợ và phát triển đội ngũ này?
TS.BS Nguyễn Ngô Quang: Trong đào tạo nhân lực y tế, đội ngũ giảng viên lâm sàng và người hướng dẫn thực hành giữ vai trò đặc biệt. Họ vừa trực tiếp chăm sóc người bệnh, vừa truyền thụ kiến thức, kỹ năng và y đức cho thế hệ sau. Nếu không có cơ chế phù hợp, hoạt động hướng dẫn thực hành dễ bị coi là nhiệm vụ bổ sung, trong khi đây là cấu phần cốt lõi quyết định chất lượng đào tạo.
Chúng tôi cho rằng cần giải quyết đồng thời ba vấn đề. Trước hết là cơ chế phối hợp giữa nhà trường và cơ sở thực hành: phải xác định rõ nhiệm vụ giảng dạy, thời gian dành cho hướng dẫn người học, định mức khối lượng và trách nhiệm của từng bên.
Tiếp theo là cơ chế tài chính và ghi nhận công sức. Nghị định số 111/2017/NĐ-CP của Chính phủ đã quy định một số cơ chế chi trả thù lao theo thẩm quyền và quy chế của từng đơn vị. Cục đang tiếp tục tổng hợp vướng mắc từ thực tế để tham mưu hoàn thiện cơ chế, nghiên cứu đề xuất chính sách hỗ trợ phù hợp, kể cả phương án đãi ngộ đối với nhiệm vụ giảng dạy lâm sàng, trên cơ sở phối hợp với các cơ quan có thẩm quyền. Những nội dung đề xuất này phải được xem xét về căn cứ pháp lý và nguồn lực, không thể coi là một chế độ phụ cấp mới đã được ban hành.
Vấn đề thứ ba là phát triển nghề nghiệp. Người thầy lâm sàng cần được bồi dưỡng về phương pháp sư phạm y học, phương pháp dạy học lâm sàng, giám sát người học, đánh giá kỹ năng và ứng dụng mô phỏng, công nghệ số. Thành tích giảng dạy, hướng dẫn thực hành và nghiên cứu cần được ghi nhận phù hợp trong đánh giá, thi đua và phát triển nghề nghiệp. Muốn có người thầy thuốc giỏi, chúng ta phải đầu tư đúng mức cho người thầy dạy nghề y.
- Thưa Cục trưởng, nhân dịp 20/11, đại diện cơ quan quản lý nhà nước về đào tạo nhân lực y tế, ông có lời nhắn gửi hoặc kỳ vọng gì tới đội ngũ giảng viên cùng toàn thể các học viên, sinh viên đang theo học tại các cơ sở đào tạo y dược trên cả nước?
TS.BS Nguyễn Ngô Quang: Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, tôi xin gửi lời tri ân sâu sắc tới các thầy giáo, cô giáo tại các cơ sở đào tạo lĩnh vực sức khỏe, các thầy thuốc đang trực tiếp hướng dẫn thực hành tại bệnh viện, cơ sở y tế và tất cả những người âm thầm dành trí tuệ, tâm huyết cho sự nghiệp đào tạo nhân lực y tế. Mỗi bài giảng, mỗi ca bệnh được hướng dẫn tận tình, mỗi lời nhắc nhở về trách nhiệm với người bệnh đều có ý nghĩa lâu dài đối với chất lượng đội ngũ thầy thuốc tương lai.
Tôi mong các thầy cô tiếp tục là những người tiên phong đổi mới phương pháp giáo dục, cập nhật tri thức, làm chủ công nghệ và giữ gìn chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp. Trong giáo dục y khoa, thầy cô không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn làm gương về thái độ, cách ứng xử và tinh thần đặt người bệnh ở vị trí trung tâm. Đặc biệt, khi khoa học và trí tuệ nhân tạo phát triển rất nhanh, vai trò của người thầy càng quan trọng trong việc hình thành tư duy phản biện, năng lực ra quyết định và trách nhiệm chuyên môn cho người học.
Đối với các em sinh viên, học viên, tôi muốn nhắn gửi rằng được học nghề y là một vinh dự nhưng cũng là một cam kết lớn với cộng đồng. Hãy học để hiểu bản chất, rèn kỹ năng đến mức thành thạo, nghiêm túc với từng tình huống thực hành, luôn tôn trọng người bệnh và không ngừng học hỏi từ đồng nghiệp. Bằng cấp là một cột mốc quan trọng, nhưng năng lực thực tế, y đức và sự tin cậy của người bệnh mới là những giá trị theo người thầy thuốc suốt cuộc đời hành nghề.
Xin kính chúc các thầy cô sức khỏe, hạnh phúc và tiếp tục giữ vững ngọn lửa yêu nghề, yêu người.
- Trân trọng cảm ơn Cục trưởng về cuộc trao đổi!