Đường biên giới giữa Việt Nam - Trung Quốc (VN - TQ) với độ dài khoảng 1.400km tiếp giáp với các tỉnh Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Ninh của VN và tỉnh Vân Nam, khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây của TQ. Từ năm 2001 hai bên đã thỏa thuận cùng tiến hành phân giới cắm mốc trên đường biên này, sau 7 năm đã kết thúc vào cuối năm 2008. Hai bên thống nhất cắm 1.971 cột mốc, trong đó gồm 1.549 cột mốc chính và 422 cột mốc phụ. Hệ thống cột mốc này thống nhất kiểu dáng, chính quy, kiên cố, dễ nhận biết, được ghi lại bằng hệ thống tọa độ được quản lý bằng phần mềm điện tử và kiểm soát bảo vệ của lực lượng biên phòng mỗi bên. Đây là cơ sở pháp lý về mặt luật pháp vững chắc để các cơ quan chức năng VN-TQ duy trì, quản lý, bảo vệ đường biên nhằm bảo vệ chủ quyền an ninh quốc gia và xây dựng biên giới chung thành đường biên hòa bình, ổn định và phát triển.
 Lãnh đạo Bộ Ngoại giao Việt Nam, tỉnh Hà Giang và lãnh đạo Bộ Ngoại giao Trung Quốc, tỉnh Vân Nam bên cột mốc 261(2) tại cửa khẩu Thanh Thuỷ (Việt Nam). |
Đúng, đây là khu vực nhạy cảm có lịch sử tranh chấp lâu đời và dư luận cả hai nước VN-TQ cùng quan tâm. Các khu vực này đã được đưa ra bàn thảo trong nhiều vòng đàm phán trước đây của Ủy ban Liên hợp phân giới cắm mốc, nhưng chưa giải quyết được. Đến đầu năm 2008, hai bên đã nhất trí giải quyết tổng thể các khu vực còn tồn đọng - trong đó có 3 khu vực nhạy cảm này bằng giải pháp cả gói trên cơ sở các nguyên tắc: phù hợp với lời văn và bản đồ của Hiệp ước 1999; giải quyết dứt điểm các khu vực trong một gói theo cùng một tiêu chí; bảo đảm công bằng, hợp lý, hai bên đều có thể chấp nhận được; tôn trọng các dấu tích lịch sử, và ưu tiên ổn định đời sống cư dân biên giới.
Trên cơ sở đó, Thứ trưởng Vũ Dũng nêu rõ:
Về khu vực Cửa khẩu Hữu nghị, đây là cửa khẩu lâu đời nhất trên tuyến biên giới Việt-Trung, đã từng được đề cập trong Đại Nam nhất thống chí, Vân đài loại ngữ của nhà bác học Lê Quý Đôn cùng trong một số tác phẩm thơ văn của thi hào Nguyễn Du và Mạc Đĩnh Chi. Tại khu vực này có 3 vị trí rất quan trọng liên quan đến đường biên giới, đó là Ải Nam Quan; các cột mốc cũ do Pháp và Nhà Thanh cắm cuối thế kỷ 19; điểm nối ray của tuyến đường sắt Đồng Đăng - Bằng Tường. Về Ải Nam Quan do các triều đại phong kiến TQ xây dựng và tồn tại cho đến ngày nay; về các mốc Pháp-Thanh đã cắm mốc 19 vẫn còn tồn tại đúng vị trí cũ, mốc 18 đối diện với mốc 19 do yếu tố thời gian nên cả hai bên đều không xác định được; về điểm nối ray đường sắt, do có bị lệch về phía VN so với đường biên giới lịch sử, hai bên đồng ý điều chỉnh. Kết quả giải quyết đường biên giới đi qua km 0 rồi đến cột mốc 19 cũ và đến điểm cách điểm nối ray 148m về phía Bắc. Hiện nay ta đã cắm mốc 1116 (xem ảnh) và 1117 đối xứng với nhau qua quốc lộ 1A của Việt Nam, và mốc 1118 trùng với mốc 19 cũ. Thứ trưởng Vũ Dũng nói đường biên giới lịch sử tại khu vực này không những đã được tôn trọng mà còn được cụ thể hóa bằng một hệ thống cột mốc mới hiện đại.
Về khu vực thác Bản Giốc, Thứ trưởng Vũ Dũng cho biết: Các bản đồ Pháp- Thanh đã khẳng định sông Quầy Sơn là sông biên giới và thác Bản Giốc là thác chung của Việt Nam và Trung Quốc với kết quả mới là: đường biên giới đi từ mốc 53 (cũ) lên Cồn Pò Thoong rồi đến giữa của mặt thác chính. Như vậy toàn bộ thác phụ và thác chính thuộc Việt Nam. Hai bên cũng thỏa thuận sẽ tiếp tục bàn bạc hợp tác phát triển tiềm năng du lịch tại thác Bản Giốc.
Về khu vực cửa sông Bắc Luân- kéo dài từ thượng lưu bãi Tục Lãm đến điểm đầu của đường phân định vịnh Bắc Bộ - có độ dài khoảng 14km. Khu vực này đã được Pháp-Thanh hoạch định và cắm mốc, nhưng vào thời điểm đó các cồn bãi Tục Lãm, Tài Xẹc, Dậu Gót đều chưa xuất hiện trên bản đồ hoạch định. Ngày đàm phán cuối cùng 31/12/2008, hai bên thống nhất giải quyết khu vực cửa sông Bắc Luân bằng giải pháp chính trị. Kết quả đường biên giới đi lên bãi Tục Lãm, 3/4 bãi Tục Lãm thuộc Việt Nam, 1/4 bãi Tục Lãm thuộc Trung Quốc, sau đó đi tiếp lên hòn Dậu Gót 1/3 hòn Dậu Gót thuộc Việt Nam, 2/3 hòn Dậu Gót thuộc Trung Quốc, rồi đi đến điểm đầu của đường phân định vịnh Bắc Bộ. Thứ trưởng Vũ Dũng nói rõ: hai bên đã thỏa thuận không xây dựng công trình nhân tạo tại khu vực này, đồng thời nhất trí thiết lập khu vực đi lại tự do cho các cư dân biên giới tại cửa sông.
Kết thúc cuộc trao đổi với báo chí, Thứ trưởng Vũ Dũng khẳng định: vậy là những kết quả trên hoàn toàn phù hợp với nguyên tắc giải quyết trọn gói mà hai bên đã nhất trí. Đây cũng là kết quả của quá trình kiên trì đàm phán của hai đoàn đại biểu phân giới cắm mốc dưới sự lãnh đạo của chính phủ hai nước và sự ủng hộ, giúp đỡ to lớn của nhân dân các địa phương biên giới.
Bùi Đình Nguyên