Việt Nam đang sở hữu một kho tàng âm nhạc dân tộc phong phú và đồ sộ. Đó là tài sản vô giá mà không phải quốc gia nào cũng có được. Tuy nhiên, làm thế nào để kho tàng quý giá đó không bị mai một, mãi giữ vững được giá trị và phát triển bền lâu? Đó là câu chuyện dài cần bắt đầu từ nhà trường.
Lớp trẻ không thích hát dân ca
Đó là một thực trạng buồn không chỉ ở Việt Nam mà ở nhiều nước trên thế giới. Thực trạng này đã được Hội đồng Âm nhạc truyền thống quốc tế (ICTM) báo động từ nhiều năm nay.
Không khó để nhận thấy âm nhạc quốc tế, nhạc trẻ, nhạc mới có sức lôi cuốn, thu hút sự quan tâm, chú ý của giới trẻ (trong đó có giới trẻ Việt Nam) hơn âm nhạc truyền thống. Ông Hillarian Larry Francis - chuyên gia văn hóa của Singapore cho biết: giới trẻ tại Singapore đang bị ảnh hưởng rất mạnh bởi các dòng nhạc nước ngoài như Kpop (Hàn Quốc) hay Jpop (Nhật Bản) mà quên đi âm nhạc dân tộc, âm nhạc dân tộc đứng trước nguy cơ bị xóa sổ khỏi tâm trí của thế hệ này.
Ở Việt Nam, số liệu khảo sát năm 2009 của Trường Đại học Sư phạm nghệ thuật Trung ương cho thấy, chỉ tính riêng bậc học THCS đã có tới 79% học sinh không biết hoặc biết ít hơn 10 bài dân ca. Rất nhiều em xếp các bài hát mang âm hưởng dân ca như Mẹ yêu con của Nguyễn Văn Tý hay Về quê của Phó Đức Phương vào nhóm các bài hát dân ca. Thậm chí, có em còn nhầm lẫn dân ca của nước ngoài có trong chương trình học với dân ca Việt Nam.
Theo GS.TS. nghiên cứu âm nhạc dân tộc Trần Quang Hải, hiện tượng thanh thiếu niên thời nay ngày càng xa rời âm nhạc cổ truyền bắt nguồn từ chính sự lơ là việc truyền dạy dòng âm nhạc này trong trường học. ở bậc tiểu học, các em chỉ được học vẻn vẹn 18 bài dân ca bao gồm cả chính khóa lẫn học thêm tự chọn. Con số này ở bậc THCS là 11 bài. Trong tiết học, thường chỉ có giáo viên dạy các em nhìn sách hát đồng ca theo nhịp thước kẻ, không đài cátxét, không băng âm thanh, không hình minh hoạ hay đàn đệm... Sự truyền dạy thụ động và nhàm chán khiến các em rất khó để có thể thuộc và nhớ lâu một bài hát dân ca. Đó là chưa kể, hàng ngày, các em bị tác động rất lớn bởi âm nhạc hiện đại qua các phương tiện thông tin đại chúng và băng đĩa nhạc nước ngoài.
 Phòng học nhạc của Trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm. |
Bài học bảo tồn
Đưa âm nhạc dân tộc vào trường học để bảo tồn - vấn đề này từ lâu đã được nhiều quốc gia định hướng. Tuy nhiên cho đến nay, công tác giáo dục âm nhạc truyền thống trong trường học ở Việt Nam nói riêng và nhiều nước khác chưa đạt được hiệu quả cao.
Theo GS. Trần Văn Khê, lâu nay chúng ta cứ đổ lỗi cho lớp trẻ quá vọng nhạc ngoại nhưng thật sự không thể trách họ bởi từ nhỏ họ đã không được dạy cách yêu quý nhạc dân tộc. GS. Khê cho rằng, cần phải đem truyền thống âm nhạc địa phương và quốc gia vào chương trình giáo dục chính quy của các trường học căn cứ trên phương pháp xây dựng óc sáng tạo của học sinh.
Đồng ý với quan điểm này, GS.TS. Trần Quang Hải nói thêm: Các em học sinh nên được dạy hát dân ca và nhạc cổ truyền theo kiểu “học được một chút, khám phá thêm nhiều điều mới”. Cụ thể, ở lứa tuổi mẫu giáo, các em sẽ học những bài đồng dao, dân ca dễ hát, dễ thuộc, dễ nhớ. Lên bậc tiểu học, trung học thì học âm nhạc theo đặc trưng các vùng miền. Ông Hải cũng cho rằng: “Để hướng thế hệ trẻ về với nhạc dân tộc, có thể đưa nhạc dân tộc vào nhạc mới, chẳng hạn đưa giai điệu hát xẩm, hát chèo vào nhạc hip hop. Như thế, âm nhạc truyền thống sẽ dễ đi vào tiềm thức hơn. Các bạn trẻ sẽ hiểu rằng đất nước mình cũng có nền âm nhạc phong phú. Điều đó sẽ khiến họ yêu mến và say mê âm nhạc của dân tộc mình hơn”.
Đúng vậy. Bằng nhiều cách khác nhau, cần phải trao cho lớp trẻ những giá trị cổ truyền để đến lượt họ, họ có quyền khắc “cái tôi” của mình lên những giá trị đó, để họ biết sử dụng âm nhạc như một phương tiện đối thoại hòa bình giữa người với người, giữa thế hệ trước với thế hệ sau, giữa dân tộc này với dân tộc khác. Đó chính là cách tốt nhất để bảo tồn!
Hoàng Linh