Năm 2009 là năm thứ hai cả thế giới hưởng ứng Ngày Thế giới phòng chống sốt rét. Đây là một cơ hội không chỉ cho các nước có sốt rét lưu hành tổ chức các hoạt động tích cực hướng người dân tiến tới loại trừ bệnh sốt rét mà còn là thời điểm để cả các nước không có bệnh sốt rét cùng chung tay xây dựng một thế giới không còn bệnh sốt rét. Phóng viên (PV) báo Sức khỏe & Đời sống đã có cuộc trao đổi với TS. Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ nhiệm Dự án quốc gia PCSR về những vấn đề nóng trong phát hiện, điều trị căn bệnh này ở Việt Nam.
PV: Xin TS cho biết, những vấn đề nào đang được Dự án quốc gia PCSR dồn tâm sức giải quyết trong thời gian tới?
TS. Nguyễn Mạnh Hùng: Trong thời gian tới, Dự án quốc gia PCSR sẽ tập trung nhân lực, vật lực và kết hợp với các cấp chính quyền, đoàn thể tại các địa phương để giải quyết một số vấn đề "nóng" trong công tác PCSR của nước ta. Ngoài những khó khăn về kỹ thuật có tính lâu dài thì Dự án quốc gia còn phải đối mặt với hiện tượng di biến động dân, kể cả dân di cư tự do, tư tưởng chủ quan cho rằng bệnh sốt rét đã "biến mất", sự thiếu và yếu của y tế cơ sở, chất lượng các điểm kính hiển vi, các biện pháp phòng chống muỗi chưa đạt yêu cầu. Cán bộ y tế tuyến cơ sở chẩn đoán bệnh sốt rét còn dựa vào triệu chứng lâm sàng là chính, chưa coi trọng việc phát hiện bệnh bằng xét nghiệm lam máu và test chẩn đoán nhanh (có tỉnh, tuyến xã và thôn bản phát hiện lam và test chẩn đoán nhanh chỉ đạt 11,6% tổng số lam và test chẩn đoán nhanh của tỉnh). Do vậy còn có sự sai lệch lớn giữa số lượng bệnh nhân sốt rét lâm sàng và số bệnh nhân có ký sinh trùng.
PV: Hiện nay, tình trạng sốt rét kháng thuốc ngày càng phổ biến làm “đau đầu” các nhà quản lý và điều hành bệnh sốt rét ở nhiều quốc gia. Tình hình này ở Việt Nam như thế nào, thưa TS?
TS. Nguyễn Mạnh Hùng: Đúng như vậy, tình trạng ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc lan rộng là một khó khăn kỹ thuật đang được các nhà quản lý và chuyên môn về phòng chống sốt rét trên thế giới và Việt Nam rất quan tâm nghiên cứu, tìm biện pháp khắc phục. Tại Việt Nam, ký sinh trùng sốt rét P.falciparum kháng thuốc chloroquin lần đầu tiên được báo cáo tại Nha Trang năm 1961, sau đó là ở Vĩnh Linh năm 1966, Quảng Bình năm 1967. Đến nay ký sinh trùng sốt rét P.falciparum kháng thuốc đã lan rộng tới nhiều tỉnh trên cả nước với các mức độ khác nhau. Theo số liệu điều tra của Viện Sốt rét - Ký sinh trùng- Côn trùng Trung ương từ năm 2001-2008 cho thấy: ký sinh trùng sốt rét P.falciparum kháng thuốc chloroquin tại Quảng Trị là 22,9%; tại Kon Tum là 11%; tại Đắk Lắk là 71,9%. Kháng thuốc fansidar (pyrimethamin-sulphadoxin) tại Đắk Lắk là 81,8%; tại Quảng Trị là 12,2%. Kháng thuốc artesunate tại Ninh Thuận là 7,4%; tại Bình Phước từ 4% - 13,1%... Để khắc phục và hạn chế tình trạng này, Dự án quốc gia PCSR phải giám sát chặt chẽ diễn biến kháng thuốc của ký sinh trùng sốt rét tại các điểm theo dõi cố định hàng năm.
Sử dụng các thuốc sốt rét có hiệu lực cao điều trị ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc cho phù hợp với từng vùng miền theo hướng cập nhật và triển khai chính sách thuốc SR và hướng dẫn chẩn đoán điều trị SR hai năm một lần.
 Phun thuốc diệt muỗi là nhiệm vụ quan trọng của công tác PCSR. |
PV: Thưa TS, phác đồ điều trị bệnh sốt rét đến nay có gì thay đổi không? Nếu có thay đổi thì TS có thể cho biết ưu điểm và nhược điểm của những thay đổi này?
TS. Nguyễn Mạnh Hùng: Thường cứ hai năm một lần, Dự án quốc gia phòng chống sốt rét sẽ tổ chức cập nhật bổ sung và trình lãnh đạo Bộ Y tế ban hành "Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh sốt rét" mới cho phù hợp với tình hình sốt rét hiện tại của Việt Nam và chính sách thuốc sốt rét của Tổ chức Y tế Thế giới. Thay đổi cơ bản trong "Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh sốt rét" mới năm 2009 là quy định về điều trị các ca sốt rét falciparum: Bảo đảm 100% các ca SR lâm sàng và các ca sốt rét falciparum (bao gồm cả các ca KST lạnh) ở các tỉnh khu vực miền Trung-Tây Nguyên, Nam bộ và 100% các ca falciparum ở các tỉnh phía Bắc phải được điều trị bằng thuốc sốt rét phối hợp có dẫn xuất của artemisinin (arterakine; CV artecan hoặc coaterm...) đúng phác đồ, đủ liều lượng quy định. Ưu điểm của thay đổi này là sử dụng thuốc chống kháng có hiệu lực cao, cắt sốt và diệt ký sinh trùng nhanh, thời gian uống thuốc ngắn (3 ngày) nên người bệnh dễ uống đủ liều, đủ ngày, ngăn chặn ký sinh trùng kháng thuốc phát triển. Đây cũng là khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới trong điều trị sốt rét falciparum trên toàn cầu.
 Mang theo màn khi ngủ qua đêm tại nương rẫy giúp ngừa bệnh sốt rét. |
PV: Trong năm 2009, để giảm số người mắc và tử vong do sốt rét, Dự án quốc gia PCSR cần thực hiện những biện pháp gì, thưa TS?
TS. Nguyễn Mạnh Hùng: Trong năm 2009, để giảm số trường hợp tử vong do sốt rét, Dự án quốc gia PCSR sẽ tăng cường phát hiện bệnh, phát hiện ký sinh trùng sốt rét sớm bằng xét nghiệm lam máu hoặc test chẩn đoán nhanh ở các tuyến thôn bản, trạm y tế xã, các tuyến bệnh viện đồng thời điều trị sớm, đúng phác đồ. Dự án quốc gia PCSR bảo đảm cung cấp đủ thuốc sốt rét có hiệu lực cao điều trị sốt rét falciparum kháng thuốc tới tất cả các tuyến và quan trọng là đẩy mạnh công tác tuyên truyền bằng các hình thức phù hợp với các thông điệp chính là: hăng hái tham gia phun, tẩm màn hóa chất để phòng chống muỗi truyền bệnh sốt rét; thường xuyên ngủ trong màn tẩm hóa chất ở nhà cũng như khi ngủ qua đêm ở nhà nương rẫy, ngủ trong rừng; khi bị sốt hãy đến ngay cơ sở y tế để được khám và điều trị bệnh sốt rét; hóa chất phun, tẩm màn và thuốc sốt rét không phải trả tiền. Mục tiêu của Dự án quốc gia PCSR năm 2009 là tiếp tục làm giảm số mắc và chết do sốt rét, phấn đấu đạt tỷ lệ chết do sốt rét dưới 0,03/100.000 dân, tỷ lệ mắc sốt rét dưới 0,7/1.000 dân, không để dịch sốt rét lớn xảy ra, đẩy mạnh và phát triển các yếu tố bền vững nhằm duy trì thành quả phòng chống sốt rét đã đạt được trong thời gian qua. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, Dự án quốc gia PCSR cần khắc phục các khó khăn về nhân lực, vật lực và thực hiện ưu tiên nguồn lực và chỉ đạo các vùng trọng điểm sốt rét như khu vực Tây Nguyên, miền Trung, miền Đông Nam bộ, khu 4 cũ, một số tỉnh miền núi phía Bắc như: Lai Châu, Điện Biên, Lào Cai, Hà Giang và Cao Bằng. Tiến hành phân vùng sốt rét lại trên phạm vi cả nước làm cơ sở để chỉ đạo trọng điểm và triển khai chiến lược phòng chống sốt rét giai đoạn 2010 - 2015. Triển khai các biện pháp phòng chống muỗi truyền bệnh bảo vệ cho 10,6 triệu người sống trong vùng sốt rét lưu hành, trong đó phun tồn lưu bảo vệ 1,6 triệu người, tẩm màn bảo vệ 9 triệu người. Tăng cường phát hiện ký sinh trùng sốt rét ở các tuyến. Tăng cường công tác giám sát dịch tễ sốt rét, chủ động đối phó và xử lý kịp thời có hiệu quả các điểm nguy cơ dịch và dịch (nếu có). Tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các biện pháp phòng chống sốt rét thích hợp cho các đối tượng có nguy cơ cao: dân di cư tự do, người đi rừng, ngủ rẫy, PCSR các khu vực biên giới, các công trình thủy điện, giao thông, đẩy mạnh phát triển các yếu tố bền vững trong PCSR.
Để tiếp tục đẩy lùi bệnh sốt rét và giữ vững được các thành quả đạt được trong phòng chống sốt rét những năm qua tiến tới thực hiện đồng thời hai chiến lược phòng chống sốt rét ở vùng sốt rét nặng và chiến lược loại trừ sốt rét ở những vùng sốt rét đã giảm thấp nhiều năm, Dự án quốc gia PCSR cần tiếp tục nhận được sự quan tâm chỉ đạo của Nhà nước, đầu tư nguồn lực, đồng thời có chính sách lương, phụ cấp phù hợp cho cán bộ làm công tác y tế dự phòng và PCSR để tránh tình trạng thiếu cán bộ đang xảy ra từ tuyến trung ương đến tuyến tỉnh và huyện.
PV: Trân trọng cảm ơn TS về cuộc trao đổi này!
Tình hình sốt rét của Việt Nam và một số khu vực trên thế giới Việt Nam: - Trên 60.000 người mắc bệnh sốt rét - 25 người tử vong trong năm 2008 Châu Phi: - Khoảng 212 triệu người mắc bệnh sốt rét - Gần 800.000 người tử vong do sốt rét mỗi năm Châu Mỹ: - Khoảng 2,7 triệu người mắc sốt rét - 36.000 trường hợp tử vong do bệnh sốt rét Khu vực Tây Thái Bình Dương: - 2,2 triệu người mắc bệnh sốt rét - 4.000 người chết do sốt rét mỗi năm So với các quốc gia trên thế giới có bệnh sốt rét lưu hành hiện nay, Việt Nam được đánh giá là một quốc gia có bệnh sốt rét lưu hành ở mức độ thấp và đã đạt được nhiều thành tích trong phòng chống sốt rét, góp phần tích cực vào mục tiêu chung của ngành y tế trong việc bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân, đặc biệt là các dân tộc ít người sống ở vùng rừng núi, vùng sâu, vùng xa. Tình hình sốt rét ở Việt Nam hiện nay thấp hơn so với nhiều nước trong khu vực, chỉ cao hơn Trung Quốc và Malaysia. |