GS.TS Trần Văn Thuấn, Thứ trưởng Bộ Y tế, cho biết sau 13 năm thực hiện, Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá đã mang lại những thành tựu đáng ghi nhận. Tỉ lệ hút thuốc ở thanh thiếu niên giảm, tỉ lệ hút thuốc ở người trưởng thành cũng có xu hướng đi xuống so với trước đây. Tỷ lệ hút thuốc ở người trưởng thành cũng có xu hướng giảm so với trước đây.
Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy nhiều thách thức mới đang đặt ra. Hiện nay, Việt Nam có khoảng 15,8 triệu người hút thuốc. Tỷ lệ hút thuốc ở người trưởng thành là 20,8%, trong đó nam giới chiếm 41,1%. Mỗi năm, thuốc lá gây ra hơn 100.000 ca tử vong.
Mỗi năm, thuốc lá gây ra hơn 100.000 ca tử vong. Gánh nặng kinh tế do thuốc lá ước tính lên tới 108.700 tỉ đồng trong năm 2022, tương đương 1,14% GDP. Nếu tính cả tổn thất môi trường như phá rừng, rác thải nhựa, ô nhiễm nước biển…, con số này vượt quá 2% GDP mỗi năm.
Thuốc lá gây nhiều tác hại nghiêm trọng với sức khoẻ.
Bên cạnh đó, mặc dù Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá quy định mỗi điểm bán không trưng bày quá một bao/tút/hộp của một nhãn hiệu thuốc lá. Tuy nhiên, theo Quỹ Phòng chống tác hại của thuốc lá, báo cáo tổng kết 13 năm thi hành Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá cho thấy tình trạng trưng bày quá một bao, một tút cho một sản phẩm thuốc lá tại điểm bán thuốc lá khá phổ biến.
Các nghiên cứu về các hình thức vi phạm quy định cấm quảng cáo tại các điểm bán lẻ thuốc lá tại Việt Nam do Trường Đại học Y tế công cộng thực hiện thời gian qua cho thấy tỉ lệ vi phạm các quy định cấm quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá tại các điểm bán lẻ thuốc lá trên toàn quốc khá cao.
Sản phẩm thuốc lá vẫn đang xuất hiện với mật độ cao tại các điểm bán lẻ, đặc biệt là khu vực gần trường học – nơi tập trung đông thanh thiếu niên; 82,5% điểm bán vi phạm quy định về trưng bày quá một bao/một tút hoặc một hộp của một nhãn hiệu thuốc lá.
Tình trạng này khiến người dân, đặc biệt là trẻ em, tiếp xúc thường xuyên với hình ảnh thuốc lá, biến điểm bán thành một kênh quảng cáo trá hình. Điều này không chỉ kích thích hành vi hút thuốc mà còn gây áp lực tâm lý làm giảm hiệu quả của việc cai nghiện thuốc lá.
Công ước khung về Kiểm soát Thuốc lá của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO FCTC) yêu cầu các quốc gia thành viên áp dụng lệnh cấm toàn diện đối với quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá, bao gồm cả việc trưng bày tại điểm bán. Mục tiêu của chính sách nhằm:
- Giảm sự hấp dẫn và khả năng tiếp cận thuốc lá đối với giới trẻ thông qua việc loại bỏ hoàn toàn yếu tố trưng bày tại điểm bán,
- Giảm thiểu việc bình thường hóa hành vi hút thuốc, hạn chế tác động thị giác khuyến khích sử dụng thuốc lá, đồng thời giảm hành vi mua ngoài dự định, đặc biệt ở nhóm thanh thiếu niên hoặc những người đang trong quá trình cai nghiện;
- Hỗ trợ người hút thuốc cai nghiện bằng cách loại bỏ các tác nhân gợi nhớ và kích thích tiêu dùng, qua đó xây dựng môi trường thuận lợi hơn cho việc bỏ thuốc; tăng cường hiệu quả thực thi các quy định hiện hành về cấm quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá.
Nhiều quốc gia đã triển khai quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán như một biện pháp trọng tâm trong kiểm soát thuốc lá. Tính đến cuối năm 2024, trên thế giới đã có 59 quốc gia ban hành quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán. Trong khu vực ASEAN có 05 nước đã cấm trưng bày bao gồm: Thái Lan, Brunei, Singapore và Lào, Malaysia.
Các tổ chức y tế quốc tế đánh giá, cấm trưng bày thuốc lá là một trong những biện pháp hiệu quả nhằm: Giảm sức hấp dẫn trực quan của sản phẩm; Hạn chế hành vi mua bốc đồng; Ngăn chặn quảng cáo trá hình và bảo vệ thanh thiếu niên khỏi tác động kích thích tiêu dùng. Ảnh: T.HẰNG
Các tổ chức y tế quốc tế đánh giá, cấm trưng bày thuốc lá là một trong những biện pháp hiệu quả nhằm: Giảm sức hấp dẫn trực quan của sản phẩm; Hạn chế hành vi mua bốc đồng; Ngăn chặn quảng cáo trá hình và bảo vệ thanh thiếu niên khỏi tác động kích thích tiêu dùng.
Trên thực tế tại các quốc gia áp dụng biện pháp cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán có tỉ lệ hút thuốc ở người lớn thấp hơn khoảng 7% so với các quốc gia không áp dụng.
Theo quy định tại Nghị định 90/2026/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế, hành vi vi phạm về trưng bày thuốc lá tại điểm bán lẻ tiếp tục bị kiểm soát chặt chẽ.
Cụ thể, theo điểm a khoản 2 Điều 25 đối với mỗi nhãn hiệu thuốc lá, điểm bán lẻ chỉ được phép trưng bày tối đa một đơn vị (bao, tút hoặc hộp). Trường hợp trưng bày vượt quá số lượng này sẽ bị xử phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng.
Quy định này nhằm hạn chế việc lợi dụng hình thức trưng bày để quảng bá sản phẩm thuốc lá. Việc bày nhiều bao thuốc lá cùng một nhãn hiệu có thể tạo hiệu ứng thu hút thị giác, kích thích hành vi mua hàng, từ đó đi ngược lại mục tiêu kiểm soát tiêu dùng thuốc lá theo chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Ngoài hình thức phạt tiền, cơ sở vi phạm còn có thể bị áp dụng hình thức xử phạt bổ sung là đình chỉ hoạt động kinh doanh liên quan trong thời hạn từ 01 tháng đến 03 tháng, tùy theo tính chất và mức độ vi phạm.
