Chiến lược dinh dưỡng học đường: Chìa khóa vàng nâng cao tầm vóc và trí tuệ Việt

Thách thức từ "Gánh nặng kép" về dinh dưỡng

Theo số liệu từ Tổng điều tra Dinh dưỡng (Viện Dinh dưỡng Quốc gia), Việt Nam đang đối mặt với sự chuyển dịch mô hình bệnh tật liên quan đến dinh dưỡng. Trong khi tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi ở vùng nông thôn, miền núi vẫn còn hiện hữu, thì tại các đô thị lớn, tỷ lệ thừa cân béo phì ở trẻ em học đường đang gia tăng ở mức báo động.

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này nằm ở chế độ ăn mất cân đối: Tiêu thụ quá nhiều thực phẩm giàu năng lượng rỗng như: đường, nước ngọt, thức ăn nhanh, chất béo bão hòa… nhưng lại thiếu hụt nghiêm trọng rau xanh, trái cây và các vi chất thiết yếu như canxi, sắt, kẽm, vitamin A, D.

PGS.TS Nguyễn Thị Lâm (Nguyên Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia) nhận định: Hiện nay đa phần trẻ được chăm lo đầy đủ dinh dưỡng khi ở nhà. Tuy nhiên, dinh dưỡng trong thời gian trẻ đi học, ăn bán trú vẫn chưa được quan tâm sát sao. Các trường không có nhân sự chuyên môn phụ trách kiểm tra, cân đo các nhóm chất phù hợp với từng lứa tuổi học sinh, truyền thông về dinh dưỡng, an toàn thực phẩm.

Nguyên tắc vàng trong Tháp dinh dưỡng học đường

Để giải quyết vấn đề này, bữa ăn học đường (bán trú) và bữa ăn tại gia đình cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc khoa học. Theo khuyến nghị của Bộ Y tế và Viện Dinh dưỡng, một khẩu phần ăn chuẩn cho trẻ học đường cần đảm bảo:

1. Đủ năng lượng và cân đối 4 nhóm chất: Trẻ em độ tuổi đi học có nhu cầu năng lượng rất cao để phục vụ việc học tập và vận động. Bữa ăn cần cân đối tỷ lệ: Chất bột đường (55-65%), Chất đạm (13-20%), Chất béo (20-30%), cùng Vitamin và khoáng chất.

2. Tăng cường vi chất thiết yếu:

• Canxi & Vitamin D: Bộ đôi quyết định mật độ xương và chiều cao. Nguồn cung cấp tốt nhất là sữa và chế phẩm từ sữa, tôm, cua, cá nhỏ ăn cả xương.
• Sắt: Thiếu sắt gây thiếu máu, khiến trẻ mệt mỏi, kém tập trung, hay buồn ngủ trong giờ học. Cần bổ sung thịt đỏ, trứng, rau có màu xanh đậm.
• I-ốt: Rất quan trọng cho sự phát triển trí tuệ, phòng ngừa bướu cổ.

3. Giảm muối và đường: Một thực trạng đáng lo ngại là trẻ em hiện nay tiêu thụ lượng muối và đường cao hơn nhiều so với khuyến nghị (thông qua snack, đồ uống có gas). Nhà trường và gia đình cần kiểm soát chặt chẽ các loại thực phẩm chế biến sẵn.

Giáo dục dinh dưỡng: Thay đổi hành vi từ gốc rễ

Bữa ăn ngon là điều kiện cần, nhưng kiến thức dinh dưỡng mới là điều kiện đủ. Một bữa ăn đầy đủ dưỡng chất sẽ trở nên vô nghĩa nếu trẻ từ chối ăn rau hoặc lén bỏ thừa thức ăn.

Giáo dục dinh dưỡng trong trường học đang được xem là giải pháp bền vững. Thay vì ép trẻ ăn, các hoạt động giáo dục như: Tìm hiểu về nguồn gốc thực phẩm, Vườn rau của bé, hay Phân loại thực phẩm lành mạnh... giúp trẻ hiểu giá trị của thức ăn. Khi trẻ hiểu rằng ăn cà rốt giúp sáng mắt hơn, uống sữa giúp tăng chiều cao.. các em sẽ chủ động hợp tác và hình thành thói quen ăn uống lành mạnh tự thân.

Bữa ăn bán trú tại trường thường cung cấp khoảng 30-40% nhu cầu năng lượng cả ngày. Điều này có nghĩa là 60-70% còn lại phụ thuộc hoàn toàn vào gia đình (bữa sáng và bữa tối).

Để đạt hiệu quả tối ưu, cần có sự đồng bộ:

• Công khai thực đơn: Nhà trường cần công khai thực đơn bán trú hàng tuần để phụ huynh nắm bắt, từ đó điều chỉnh bữa tối tại nhà sao cho không bị trùng lặp món và đảm bảo đa dạng dưỡng chất.
• Kiểm soát an toàn thực phẩm: Đảm bảo quy trình bếp ăn một chiều, nguồn gốc thực phẩm rõ ràng để tránh ngộ độc thực phẩm học đường.
• Kết hợp vận động: Dinh dưỡng tốt phải đi kèm với ít nhất 60 phút vận động thể lực mỗi ngày để chuyển hóa năng lượng, tránh tích mỡ thừa và kích thích sụn xương phát triển.

Đầu tư cho dinh dưỡng học đường chính là đầu tư cho tương lai của đất nước. Việc chuẩn hóa bữa ăn học đường kết hợp với giáo dục dinh dưỡng không chỉ giúp cải thiện tầm vóc người Việt trong tương lai mà còn giúp phòng ngừa sớm các bệnh mạn tính không lây (tiểu đường, tim mạch, huyết áp) khi trẻ trưởng thành.

Giáo dục dinh dưỡng là giải pháp bền vững cho sức khỏe học đường

SKĐS - Giáo dục dinh dưỡng không chỉ giúp trẻ em hiểu thế nào là ăn uống hợp lý, mà còn góp phần hình thành thói quen sống lành mạnh, bền vững ngay từ lứa tuổi học đường.