Với người cao tuổi mắc tăng huyết áp, điều cần thiết không chỉ là được cấp thuốc khi cơ thể xuất hiện dấu hiệu bất thường. Huyết áp của họ cần được kiểm tra định kỳ, quá trình dùng thuốc phải được theo dõi và nguy cơ biến chứng cần được phát hiện từ sớm.
Người mắc đái tháo đường, tim mạch hay bệnh hô hấp mạn tính cũng vậy. Họ cần một cơ sở y tế đủ gần để tái khám thường xuyên, được hướng dẫn chế độ ăn uống, vận động và sử dụng thuốc đúng cách, thay vì chỉ tìm đến bệnh viện khi bệnh đã trở nặng.
Đây chính là vai trò quan trọng của y tế cơ sở – tuyến chăm sóc sức khỏe gần người dân nhất.
Chỉ thị 25 của Ban Bí thư về phát triển y tế cơ sở trong tình hình mới đặt ra yêu cầu tiếp tục củng cố mạng lưới này, đồng thời nâng cao chất lượng hoạt động để đáp ứng tốt hơn nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng lớn của cộng đồng. Nội dung này cũng được xác định là một trong những trọng tâm truyền thông y tế trong năm 2026.
Chăm sóc sức khỏe cho người dân tại Trạm Y tế vùng biên Hưng Phước, Đồng Nai. Nguồn ảnh: Báo Đại biểu Nhân dân
Trạm y tế không chỉ là nơi tiêm chủng và sơ cứu
Trong suy nghĩ của không ít người, trạm y tế xã, phường chủ yếu là nơi tiêm chủng, sơ cứu, cấp một số loại thuốc thông thường hoặc triển khai các chương trình dân số.
Trên thực tế, nhiệm vụ của y tế cơ sở rộng hơn nhiều.
Đây là nơi gần nhất để người dân được tư vấn phòng bệnh, theo dõi sức khỏe, phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường và xử trí ban đầu khi có tình huống xảy ra. Trạm y tế cũng giữ vai trò quan trọng trong tiêm chủng, chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em, phòng chống dịch bệnh, quản lý bệnh không lây nhiễm và hướng dẫn người dân thực hiện lối sống lành mạnh.
Ở những xã vùng cao, vùng sâu hoặc địa bàn cách xa bệnh viện, vai trò này càng rõ rệt. Một nhân viên y tế thôn, bản có thể là người đầu tiên phát hiện trẻ bỏ lịch tiêm chủng, phụ nữ mang thai có dấu hiệu nguy hiểm hoặc người cao tuổi không tuân thủ điều trị bệnh mạn tính.
Nếu hoạt động hiệu quả, y tế cơ sở không chỉ giúp người dân thuận tiện hơn khi khám, theo dõi sức khỏe mà còn góp phần giảm áp lực cho bệnh viện tuyến trên.
Những bệnh thông thường hoặc bệnh mạn tính đã ổn định có thể được quản lý ngay tại địa phương. Bệnh viện tuyến trên nhờ đó tập trung nguồn lực cho các trường hợp nặng, cần điều trị chuyên sâu.
Chăm sóc sức khỏe phải bắt đầu trước khi người dân mắc bệnh
Một hệ thống y tế hiệu quả không thể chỉ chờ người dân mắc bệnh rồi mới điều trị. Chăm sóc sức khỏe cần bắt đầu từ phòng bệnh, phát hiện nguy cơ và can thiệp sớm.
Với bệnh tăng huyết áp, nhiều người không nhận thấy triệu chứng rõ ràng trong thời gian dài. Nếu không được đo huyết áp định kỳ, bệnh có thể chỉ được phát hiện sau khi đã gây biến chứng.
Đái tháo đường, rối loạn mỡ máu và một số bệnh mạn tính khác cũng có thể âm thầm tiến triển. Trong trường hợp này, trạm y tế là địa chỉ thuận lợi để tổ chức sàng lọc, lập hồ sơ quản lý và theo dõi sức khỏe lâu dài.
Điều người dân cần không phải là một hồ sơ được lập rồi để đó. Thông tin sức khỏe phải được sử dụng để nhắc lịch kiểm tra, theo dõi quá trình dùng thuốc, tư vấn thay đổi thói quen sinh hoạt và phát hiện người có nguy cơ cao.
Khi mỗi người dân được quản lý sức khỏe ngay từ cộng đồng, ngành y tế có thể chuyển dần từ chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh. Gia đình cũng giảm được thời gian đi lại và chi phí phát sinh do phải thường xuyên lên tuyến trên.
Trạm y tế muốn giữ được người bệnh phải đủ năng lực
Khoảng cách gần không phải là lý do duy nhất để người dân lựa chọn trạm y tế. Quan trọng hơn, họ phải tin rằng mình sẽ được khám, tư vấn và theo dõi đúng chuyên môn.
Một trạm y tế có cơ sở khang trang nhưng thiếu bác sĩ, thiếu thuốc hoặc thiết bị không đáp ứng nhu cầu vẫn khó thu hút người dân. Ngược lại, cán bộ có chuyên môn nhưng phải làm việc trong điều kiện thiếu thốn cũng khó duy trì chất lượng phục vụ lâu dài.
Bởi vậy, phát triển y tế cơ sở không thể chỉ dừng lại ở xây mới hoặc sửa chữa trụ sở. Việc đầu tư cần được thực hiện đồng bộ ở nhiều mặt:
- Bố trí đủ nhân lực theo nhu cầu thực tế của địa bàn.
- Bảo đảm thuốc, vật tư và thiết bị thiết yếu.
- Đào tạo, cập nhật kiến thức cho cán bộ y tế.
- Tăng cường hỗ trợ chuyên môn từ tuyến trên.
- Có chính sách phù hợp để giữ bác sĩ và nhân viên y tế làm việc lâu dài.
Đặc biệt, nhân viên y tế thôn, bản là lực lượng gần dân và hiểu địa bàn. Họ có thể hỗ trợ tuyên truyền phòng bệnh, vận động tiêm chủng, phát hiện sớm trường hợp có nguy cơ và kết nối người dân với cơ sở y tế.
Khi lực lượng này hoạt động ổn định, hệ thống y tế có thêm một “cánh tay nối dài” đến từng khu dân cư.
Mỗi địa phương cần một cách làm phù hợp
Nhu cầu chăm sóc sức khỏe tại một phường đông dân sẽ khác với xã miền núi, vùng biên giới hoặc địa bàn có dân cư phân tán.
Vì vậy, việc phát triển y tế cơ sở cần dựa trên đặc điểm của từng địa phương, thay vì áp dụng một mô hình giống nhau ở mọi nơi.
Khu vực có nhiều người cao tuổi cần tăng khả năng quản lý tăng huyết áp, đái tháo đường và các bệnh mạn tính. Địa bàn đông trẻ em cần chú trọng tiêm chủng, dinh dưỡng và chăm sóc sức khỏe học đường. Những nơi thường xuyên có nguy cơ dịch bệnh phải nâng cao năng lực giám sát, phát hiện và xử lý từ sớm.
Địa phương cũng cần rà soát cụ thể từng trạm y tế:
- Nơi nào đang thiếu bác sĩ?
- Nơi nào còn thiếu thuốc hoặc thiết bị?
- Dịch vụ nào người dân có nhu cầu nhưng chưa được cung cấp?
- Trường hợp nào đang phải chuyển lên tuyến trên dù có thể xử lý tại cơ sở?
- Nhóm người dân nào chưa được quản lý sức khỏe thường xuyên?
Khi trả lời được những câu hỏi này, kế hoạch đầu tư mới có thể đi đúng nhu cầu, tránh tình trạng nơi được trang bị thiết bị nhưng không có người sử dụng, trong khi nơi khác lại thiếu những phương tiện thiết yếu.
Kế hoạch truyền thông năm 2026 cũng nhấn mạnh yêu cầu phát triển y tế cơ sở gắn với việc đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy ngành y tế theo hướng tinh gọn, hiệu lực và hiệu quả.
Công nghệ phải giúp người dân bớt thủ tục, bớt đi lại
Chuyển đổi số đang mở ra cơ hội nâng cao chất lượng phục vụ tại tuyến cơ sở.
Khi thông tin sức khỏe được cập nhật đầy đủ, cán bộ y tế có thể theo dõi lịch sử khám bệnh, quá trình điều trị, tiêm chủng và các yếu tố nguy cơ của từng người. Người dân cũng không phải khai lại nhiều lần những thông tin đã có trong hệ thống.
Việc kết nối dữ liệu giữa trạm y tế với bệnh viện tuyến trên còn giúp quá trình chuyển tuyến thuận lợi hơn. Bác sĩ tuyến cơ sở có thể trao đổi chuyên môn, hội chẩn từ xa hoặc xin ý kiến trước khi quyết định phương án xử trí.
Tuy nhiên, chuyển đổi số không nên biến thành thêm một lớp thủ tục hành chính. Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi giúp cán bộ giảm thời gian làm giấy tờ, giúp người dân tiếp cận dịch vụ thuận tiện và hỗ trợ bác sĩ ra quyết định chính xác hơn.
Bệnh án điện tử, sổ sức khỏe điện tử và thanh toán không dùng tiền mặt tiếp tục là những nội dung được chú trọng trong kế hoạch truyền thông y tế năm 2026.
Để người dân nhìn thấy những thay đổi cụ thể
Phát triển y tế cơ sở là nhiệm vụ lâu dài, nhưng kết quả phải được thể hiện bằng những thay đổi người dân có thể cảm nhận được.
Đó là trạm y tế có cán bộ làm việc thường xuyên; người mắc bệnh mạn tính được theo dõi định kỳ; trẻ em được tiêm chủng đầy đủ; phụ nữ mang thai được quản lý thai kỳ; người cao tuổi được kiểm tra sức khỏe và tư vấn sử dụng thuốc.
Đó cũng là khi người dân có thể đến cơ sở gần nhà để được hướng dẫn, khám và xử trí ban đầu, thay vì phải vượt quãng đường dài lên bệnh viện cho những vấn đề hoàn toàn có thể giải quyết ở tuyến dưới.
Để đạt được điều này, mỗi địa phương cần xây dựng kế hoạch cụ thể, xác định rõ trạm nào cần đầu tư, vị trí nào cần bổ sung nhân lực, dịch vụ nào phải ưu tiên và thời hạn hoàn thành.
Những cam kết chung như “tiếp tục quan tâm” hay “tăng cường đầu tư” sẽ chưa đủ. Mỗi nhiệm vụ cần gắn với nguồn lực, tiến độ, đơn vị chịu trách nhiệm và kết quả đầu ra có thể kiểm tra.
Một nền y tế vững mạnh không chỉ được tạo nên bởi những bệnh viện lớn hay kỹ thuật điều trị hiện đại. Nền tảng ấy phải bắt đầu từ nơi gần người dân nhất – nơi bệnh tật được phòng ngừa, nguy cơ được phát hiện sớm và sức khỏe được chăm sóc thường xuyên ngay tại cộng đồng.
