Có những nhà thơ viết hàng trăm bài thơ nhưng chỉ một bài đi vào bất tử! Đó là trường hợp nhà thơ Pháp Arvers (thế kỷ 19) với bài thơ thể sonnet tả một mối tình say mê và vô vọng của một phụ nữ đức hạnh, Khái Hưng dịch là: Lòng ta chôn một khối tình/ Tình trong giây lát mà thành thiên thu. Lại có nhà văn cả đời chỉ viết một tác phẩm mà danh lừng thế giới, sách được dịch sang hơn ba chục thứ tiếng, bán trên hai chục triệu bản, chuyển thành phim “hái ra tiền”. Đó là trường hợp nữ tác giả Mỹ Margaret Michell (1990-1949) với cuốn tiểu thuyết Cuốn theo chiều gió (1936), sách và phim khá phổ biến ở Việt Nam.
Tác phẩm này nói lên nỗi đau khổ của con người bị số phận dập vùi, rất thích hợp với tâm trạng đau buồn của công chúng Mỹ vào những năm 30 thế kỷ trước, của “cuộc đại khủng hoảng kinh tế”, góp phần mang lại sự an ủi cần thiết cho công nghiệp điện ảnh Mỹ phát triển. Loại tiểu thuyết lịch sử như Cuốn theo chiều gió dễ hấp dẫn độc giả, truyện viết theo bút pháp hiện thực, nhưng nhiều chi tiết lịch sử bị bóp méo và có những đoạn trữ tình hơi “sướt mướt”.
Truyện kể về cuộc đời ba chìm bảy nổi của một cô gái thuộc giới điền chủ giàu sang miền Nam trong bối cảnh cuộc nội chiến Nam Bắc Mỹ (1860-1865) và công cuộc xây dựng lại sau chiến tranh. Scarlett đẹp sắc sảo, có cá tính, bướng bỉnh, thực tế. Một cô gái sống mãnh liệt như vậy lại yêu say đắm, lý tưởng anh chàng đẹp trai hiền lành Ashley. Mối tình tuyệt vọng vì Ashley lấy cô em gái dịu hiền của cô là Melanie mà cô thương mến, rồi Ashley cũng chết trận. Hai lần bị goá, Scarlett cuối cùng lấy Rhett, một người ngang tàng, vụ lợi nhưng cơ bản tốt bụng, tính tình cũng gần giống như mình. Scarlett xây dựng lại cơ nghiệp bị chiến tranh tàn phá, chứng kiến cái chết của đứa con gái yêu thương, hắt hủi chồng và cuối cùng yêu chồng, quên mối tình thời niên thiếu. Ngẫm cho cùng, Cuốn theo chiều gió là một tác phẩm ngược dòng tiến bộ của lịch sử, vì nó tô vẽ cho giới địa chủ miền Nam và bênh vực chế độ nô lệ ở Mỹ, miêu tả những người nô lệ được ăn mặc đầy đủ và được đối đãi tử tế. Nhưng thể chế nô lệ, trong những trường hợp tốt đẹp nhất cũng khó mà biện minh, hình ảnh “người da đen sung sướng” là một hư cấu có ý đồ.
Cách đây trên chục năm, khi viết cuốn Hồ sơ văn hoá Mỹ, tôi có hỏi anh Dương Tường, người dịch cuốn sách này xem nên trích đoạn nào trong tác phẩm. Anh gợi ý nên trích đoạn điển hình cho tính cách Scarlett, không bao giờ chịu khuất phục trước số mệnh, nàng xây dựng lại ấp Tara bị chiến tranh tàn phá. Nàng không thể làm ngơ trước cuộc đời. Scarlett phải sống cuộc sống thực tại. Nàng hoàn toàn không hiểu sự dịu dàng, tự hào của các bạn nàng. Nàng chỉ thấy một thái độ ương ngạnh ngu ngốc, chỉ quan sát sự việc thụ động mà mỉm cười, chứ không đối diện với chúng.
Nhìn những cặp nhảy đỏ bừng mặt vì điệu vũ quay tròn, nàng biết hoàn cảnh họ tường tận gần như hoàn cảnh của chính mình. Những mất mát thiếu thốn của họ cũng là những mất mát thiếu thốn của nàng. Tuy nhiên, phản ứng của họ lại khác nàng. Những bộ mặt nàng nhìn thấy trong phòng này như không phải mặt thật. Đó là những mặt nạ, loại mặt nạ cực tốt không bao giờ rơi. Nàng không thể nhìn thế giới sụp đổ với một vẻ vô lo bất cần. Nàng như con cáo bị săn đuổi, cắm đầu chạy, tim như muốn vỡ tung, cố sao về hang trước khi đàn chó đuổi kịp. Đột nhiên nàng thấy ghét tất cả bọn họ, vì họ gánh chịu những tổn thất với một vẻ mà nàng không bao giờ có thể giống họ. Nàng căm ghét những kẻ ngu dại kiêu điệu dường như lấy mất mát làm điều tự hào!
Sự tiếp xúc nặng nhọc gian khổ với vùng đất đỏ ấp Tara đã bóc tuột lớp vỏ quý phái của nàng. Nàng chỉ có thể cảm thấy lại mình là giai cấp thượng lưu khi bàn ăn của nàng lại đầy thức ăn với bộ đồ ăn sang như thuở trước! Nhất là khi những bàn tay da đen chứ không phải trắng, hái bông ở ấp Tara. Nàng bực dọc nhún vai. Có thể những người này đúng và nàng sai, song dù sao cái đám rồ dại kiêu kỳ này cũng không hướng tới tương lai như nàng.
Từ đáy sâu trí nhớ của nàng, bỗng trở lại những lời Rhett nói hồi đầu chiến tranh về chuyện chàng kiếm tiền nhờ có hàng rào phong toả. Nàng tự hỏi không biết có phải chỉ tại nàng còn quá trẻ hoặc quá ngu ngốc nên mới không đánh giá được những lời đó đúng mức, Ret nói: “Trong sự sụp đổ một nền văn minh cũng có thể kiếm được nhiều tiền như trong việc xây dựng một nền văn minh!”…
Ở Việt Nam, cuốn tiểu thuyết nước ngoài được phổ biến nhất có lẽ là Những người cùng khổ của nhà văn lãng mạn Pháp Victor Hugo. Cuốn tiểu thuyết hiện đại nước ngoài được phổ biến nhất có lẽ là Cuốn theo chiều gió của nhà văn nữ người Mỹ Margaret Mitchell. Cả hai tác phẩm này đều đi sâu thêm vào công chúng nhờ điện ảnh. Có điều khác giữa hai nhà văn: Victor Hugo thuộc loại nhà văn cự phách, viết rất nhiều tác phẩm, còn M.Mitchell chỉ là một nhà viết tiểu tuyết Mỹ hấp dẫn, cả đời chỉ viết có một tác phẩm văn chương.
Hữu Ngọc