Chế độ dinh dưỡng cho người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính

Nhận biết bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính

SKĐS - Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là một trong những bệnh hô hấp phổ biến trên thế giới cũng như ở nước ta và có xu hướng ngày càng gia tăng. Bệnh thường không được chẩn đoán đúng, dẫn đến việc người bệnh không được điều trị hoặc điều trị không đúng cách.

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là bệnh đặc trưng bởi sự tắc nghẽn luồng khí thở ra không hồi phục hoàn toàn, sự cản trở thông khí này thường tiến triển từ từ và liên quan đến phản ứng viêm bất thường của phổi với các phân tử hoặc khí độc hại. Ước tính hút thuốc lá chiếm 80% đến 90% nguy cơ mắc bệnh.

Theo báo cáo GOLD năm 2026, hơn 3 triệu người đã tử vong do COPD trong năm 2021, chiếm khoảng 5% tổng số ca tử vong toàn cầu. Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc COPD được ghi nhận khoảng 4,2%; cùng với hen phế quản, hai bệnh này ảnh hưởng tới hơn 8 triệu người. 

Điều ít được nói tới là mức độ phổ biến của suy dinh dưỡng ở nhóm bệnh này: 60% ở người bệnh điều trị nội trú và 45% ở người bệnh ngoại trú.

1. Vì sao người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính dễ sụt cân?

Nguyên nhân khiến người bệnh COPD dễ suy dinh dưỡng đến từ cả giảm lượng dinh dưỡng đưa vào và tăng nhu cầu năng lượng của cơ thể. 

Về phía ăn vào, người bệnh có thể giảm cảm giác ngon miệng, đặc biệt khi bệnh tiến triển hoặc trong các đợt cấp. Ho, khó thở, thay đổi cơ học hô hấp và khó nhai, nuốt cũng có thể khiến người bệnh ăn ít hơn. Khi phổi tăng căng phồng, cơ hoành bị hạ thấp và dẹt hơn, làm thay đổi cơ học của cơ hoành và có thể góp phần gây cảm giác nhanh no, khó chịu sau ăn.

Về phía tiêu hao, công hô hấp tăng ở người bệnh COPD khiến cơ thể phải sử dụng nhiều năng lượng hơn cho hoạt động của các cơ hô hấp. Một số người bệnh còn có tình trạng tăng chuyển hóa lúc nghỉ. Bên cạnh đó, các đợt cấp và nhiễm trùng hô hấp tái diễn có thể làm tăng tình trạng viêm và thúc đẩy quá trình dị hóa, góp phần gây sụt cân, mất khối cơ.

Ở người bệnh sử dụng corticosteroid, đặc biệt khi điều trị kéo dài hoặc lặp lại, thuốc cũng có thể ảnh hưởng đến chuyển hóa protein và khối cơ. Vì vậy, suy dinh dưỡng và mất cơ ở COPD thường là kết quả của nhiều cơ chế đồng thời, bao gồm giảm lượng ăn vào, tăng nhu cầu năng lượng, viêm mạn tính và rối loạn chuyển hóa cơ. Tình trạng nhẹ cân và giảm khối cơ còn liên quan đến tiên lượng kém hơn ở người bệnh COPD.

Đây là một vòng xoáy hai chiều: Suy dinh dưỡng làm giảm khả năng co bóp của các cơ hô hấp, đặc biệt là cơ hoành, khiến người bệnh giảm khả năng ho khạc đờm, tăng nguy cơ nhiễm trùng và kéo dài thời gian nằm viện, có thể lên đến gấp đôi.

2. Ăn thế nào cho đúng?

Theo khuyến nghị hiện nay, năng lượng để duy trì cân nặng của người bệnh COPD xấp xỉ 30 kcal/kg cân nặng mỗi ngày, có thể tăng tới 45 kcal/kg mỗi ngày ở người suy dinh dưỡng cần tăng cân. Lượng protein từ 1-1,2 g/kg mỗi ngày; với người cao tuổi bị suy dinh dưỡng hoặc mắc bệnh mạn tính là 1,2-1,5 g/kg mỗi ngày.

Những nguyên tắc thực hành có thể áp dụng:

- Chia thành nhiều bữa nhỏ thay vì ba bữa lớn, vì bữa ăn lớn gây đầy bụng và khó thở.

- Giữ tư thế thẳng thân mình khi ăn, đảm bảo thông khí tốt trước bữa ăn, chế biến mềm nhừ để đỡ mất sức khi nhai.

- Uống đủ nước để giúp đờm dễ được khạc nhổ ra: 35 ml/kg cân nặng cho người 18-60 tuổi và 30 ml/kg cho người trên 60 tuổi. Riêng người bệnh tâm phế mạn có giữ dịch thì cần hạn chế muối và dịch theo chỉ định.

- Tăng cường thực phẩm giàu omega 3 và các chất chống oxy hóa như vitamin A, C, E.

- Tuyệt đối không hút thuốc lá, thuốc lào và tránh khói thuốc, khói bụi.

Khi BMI dưới 20 kg/m², người bệnh cần được bổ sung dinh dưỡng đường miệng bằng sản phẩm năng lượng cao, với lợi ích lâm sàng thường thấy ở mức 300-900 kcal mỗi ngày trong 2-3 tháng.

THỰC ĐƠN MẪU MỘT NGÀY

Năng lượng khoảng 1.800 kcal cho người bệnh 55 kg, chia 6 bữa nhỏ.

Lưu ý, nước uống rải đều trong ngày, khoảng 1,6-1,9 lít với người 55 kg dưới 60 tuổi và nên uống giữa các bữa hơn là uống nhiều trong bữa ăn để tránh đầy bụng.

Cần nhớ rằng nếu chỉ can thiệp dinh dưỡng thì thường không đủ. Người bệnh cần đồng thời tối ưu hóa chức năng phổi để giảm công thở, vì khi đỡ khó thở hơn thì sẽ ăn được nhiều hơn, và cần tập luyện thường xuyên vì tập luyện cũng kích thích ăn ngon miệng. 

Tuy nhiên, mức năng lượng, lượng protein và việc bổ sung vitamin D hay sản phẩm dinh dưỡng đường miệng đều phải được cá thể hóa theo tình trạng bệnh và thuốc đang dùng. Người nhà bệnh nhân không nên tự mua sản phẩm bổ sung theo quảng cáo, mà nên để bác sĩ điều trị cùng cán bộ dinh dưỡng đánh giá và chỉ định.

Xem thêm video đang được quan tâm: