Bệnh chân voi (giun chỉ bạch huyết) là bệnh lý nhiệt đới do muỗi truyền nhiễm, hiện đang ảnh hưởng đến khoảng 120 triệu người trên toàn thế giới, tập trung chủ yếu tại châu Á, châu Phi và Nam Mỹ. Tại Việt Nam, bệnh phổ biến ở các vùng nông thôn, đặc biệt là khu vực Đồng bằng sông Hồng, với khoảng 670.000 người nằm trong diện nguy cơ. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh có thể dẫn đến tàn tật vĩnh viễn.
Tại sao gọi là bệnh chân voi?
Tên gọi này xuất phát từ tình trạng các bộ phận cơ thể (phổ biến nhất là chân hoặc bộ phận sinh dục) bị sưng to bất thường do hệ bạch huyết bị tắc nghẽn. Khi đó, vùng da tại khu vực tổn thương sẽ dày lên, trở nên thô ráp và xơ cứng tương tự như da voi.
Nguyên nhân gây bệnh
Tác nhân chính gây bệnh là các loại giun ký sinh, điển hình là giun chỉ (Wuchereria bancrofti), xâm nhập vào cơ thể thông qua vết muỗi đốt. Ngoài ra, một số trường hợp ít gặp hơn có thể do biến chứng sau phẫu thuật (nạo vét hạch trong điều trị ung thư), nhiễm trùng tái phát hoặc dị tật hệ bạch huyết bẩm sinh.
- Đặc điểm của giun chỉ gây bệnh
Chủng loại: Thế giới có 3 loài giun chỉ gây bệnh cho người (W. bancrofti, B. malayi và B. timori), nhưng tại Việt Nam chỉ ghi nhận hai loài là W. bancrofti và B. malayi. Cơ chế gây tắc nghẽn: Giun trưởng thành có hình dáng như sợi chỉ, màu trắng đục. Đặc điểm đáng chú ý là giun đực và giun cái thường cuộn vào nhau, tạo thành các búi gây cản trở sự lưu thông của mạch bạch huyết. Vị trí khu trú: Loài W. bancrofti thường tập trung tại hệ bạch huyết vùng bẹn hoặc nách, trong khi loài B. malayi có ái tính với hạch vùng bộ phận sinh dục và thận.
- Vật trung gian truyền bệnh
Bệnh lây truyền qua vết cắn của các loại muỗi thuộc chi Culex, Mansonia và Anopheles, thường hoạt động mạnh vào ban đêm. Tại Việt Nam, loài muỗi truyền bệnh có sự phân bố theo địa hình:
Đô thị: Phổ biến loài Culex quinquefasciatus. Vùng ao bèo: Phổ biến loài Mansonia. Vùng ven biển/vùng ven: Phổ biến loài Anopheles.
Khi có các dấu hiệu nghi ngờ, cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được khám và điều trị dứt điểm.
Ấu trùng giun chỉ sau khi xâm nhập sẽ di chuyển đến hệ bạch huyết, mất khoảng 6-12 tháng để phát triển thành giun trưởng thành và có thể tồn tại nhiều năm trong cơ thể người.
Triệu chứng và biến chứng nguy hiểm
Bệnh chân voi là biểu hiện rõ nhất trong giai đoạn biến chứng của nhiễm giun chỉ. Triệu chứng của bệnh chân voi phụ thuộc vào từng giai đoạn như sau:
Giai đoạn ủ bệnh: là thời gian được tính từ khi ấu trùng giun được đưa vào cơ thể đến khi phát triển thành giun trưởng thành.
Tiếp theo là giai đoạn khởi bệnh: biểu hiện các triệu chứng không rõ rành tùy thuộc vào từng trường hợp và dễ nhầm với các bệnh khác. Bệnh nhân thường xuất hiện sốt, viêm mạch ở các chân nách hoặc vùng bẹn kèm theo nổi hạch.
Cuối cùng là giai đoạn toàn phát: giai đoạn này hệ thống mạch bạch huyết đã bị tổn thương dẫn đến các biến chứng.
Ở giai đoạn muộn, bệnh gây ra những tổn thương nghiêm trọng và khó hồi phục:
- Phù nề cơ thể: Tay hoặc chân sưng to, phù cứng, ấn không lõm và không đau.
- Biến đổi sắc tố da: Da sần sùi, dày đặc, xuất hiện các nếp gấp sâu hoặc mụn hạt.
- Tổn thương bộ phận sinh dục: Nam giới có thể bị viêm tinh hoàn, viêm thừng tinh hoặc tràn dịch màng tinh, ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng sinh lý.
- Đái ra dưỡng chấp: Đây là hiện tượng nước tiểu có màu trắng đục như nước vo gạo, đôi khi lẫn máu do tắc nghẽn hệ bạch huyết.
- Nhiễm trùng thứ phát: Vùng da bị phù dễ bị nứt nẻ, lở loét mạn tính do hệ bạch huyết tổn thương không còn khả năng chống lại vi khuẩn hay nấm.
Biện pháp phòng ngừa và điều trị
Để tránh mắc bệnh và hạn chế biến chứng, cộng đồng cần thực hiện các biện pháp sau:
- Phòng chống muỗi đốt: Ngủ màn cả ngày lẫn đêm, mặc quần áo dài tay và sử dụng kem xua muỗi.
- Vệ sinh môi trường: Phát quang bụi rậm, khơi thông cống rãnh, lấp các vũng nước đọng, đậy kín các vật dụng chứa nước hoặc thả cá diệt bọ gậy để triệt tiêu nơi trú ngụ của muỗi.
- Thăm khám kịp thời: Khi có các dấu hiệu nghi ngờ, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được khám và điều trị dứt điểm, tránh các di chứng tàn tật về sau.
