Thời Pháp thuộc, tôi phải học tác giả Pháp La Bruyère để đi thi. Giờ có tuổi, đọc lại tác phẩm Những tính cách (1688-96) của ông mà giật mình. Giật mình vì thấy những chân dung người Pháp sống cách xa ta hàng vạn cây số, cách đây ba trăm năm lại giống người Việt thời hiện đại đến thế! Đặc biệt khiến tôi liên tưởng đến Vũ Trọng Phụng.
La Bruyère (1645-1696) sống vào thời chế độ quân chủ chuyên chế bắt đầu suy thoái, giai cấp tư sản đang lên. Vũ Trọng Phụng (1912-1939) sống thời Pháp thuộc, khi thực dân Pháp đang điều khiển triều đình Huế hủ bại, nâng đỡ giai cấp tư sản manh nha. Hai ông có điểm giống nhau là đều viết văn để vạch trần cái xấu, cái rởm, nhằm cải tạo xã hội. Cả hai đều tố cáo tác hại của đồng tiền đối với đạo đức xã hội. Cả hai đều đứng về phía người nghèo. La Bruyère bênh vực nông dân, còn Vũ Trọng Phụng thì cho "cái xa hoa chơi bời của bọn nhà giầu là những câu chửi rủa vào cái xã hội dân quê bị lầm than, bóc lột". (báo Tương Lai, 25/3/1937).
 Nhà văn Pháp Jean de La Bruyere. |
Cả hai nhà văn đều dùng vũ khí trào phúng, châm biếm những kẻ xấu xa, bỉ ổi, ngu đần. Vũ Trọng Phụng viết tiểu thuyết, còn La Bruyère phác thảo những bức tiểu họa. La Bruyère miêu tả xã hội Pháp: "Đâu đâu cũng là khoe khoang, dối trá, tham vọng cực kỳ, khinh bỉ giá trị thật, danh dự và đạo đức. Thèm khát vàng, thứ uy quyền mới, tàn bạo và gây tai họa, gậm nhấm toàn bộ xã hội, đe dọa cơ sở xã hội... những bọn mới phất, vô lương tâm, thiếu giáo dục, nhân dân bị bóc lột dã man". Ông phác họa những người Pháp thời ông, qua đó ông có ý thức phác họa con người ở mọi thời đại ((P.G. Cartex và P.Surer). Một tư tưởng chủ đạo của văn học cổ điển là bản chất con người mọi thời đại đều giống nhau, vì những tình cảm yêu, ghét, tham lam, tức giận, vui mừng buồn tủi... ở đâu cũng thế, chỉ khác ở cách thể hiện. Phải chăng vì thế, chân dung các nhân vật của La Bruyère thật giống nhân vật của Vũ Trọng Phụng, giống cả những người Việt hiện đang sống quanh ta. Xin tóm tắt sau đây vài chân dung:
Quan chức phè phỡn CHAMPAGNE
Vừa rời khỏi một bữa ăn kéo dài, phềnh bụng, còn chuếnh choáng hơi men, ngài CHAMPAGNE ký một quyết định người ta trình ông. Quyết định này có thể khiến cho dân cả một tỉnh mất đường sinh sống nếu không được sửa lại. Trách ông ta làm gì ! Thức ăn trong bụng chưa kịp tiêu, thì còn đầu óc đâu nghĩ được là dân vùng nào đó có thể chết đói.
Cậu "công tử bột" IPHIS
GNATHON chỉ sống cho mình, dưới mắt ông ta, hầu như không có ai. Ở bàn ăn, ông ngồi chỗ tốt nhất, chiếm đến hai chỗ, ông quên mất bữa ăn là của mọi người. Ông chiếm mọi món đưa ra. Ông chưa ăn hẳn món nào trước khi thử tất cả (ông dùng tay xé thịt ăn uống thô tục). Trong xe ngựa, ông tìm chỗ ngồi phía sau cho êm. Vào khách sạn, ông tìm phòng tốt nhất. Ông không khóc ai chết, chỉ sợ cái chết của bản thân. Để khỏi chết, ông sẵn sàng đổi lấy cái chết của loài người...
Hữu Ngọc