Thiếu vitamin A là tình trạng phổ biến trên toàn cầu, ảnh hưởng đến gần 1/3 trẻ em dưới 5 tuổi sống ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình. Viên uống vitamin A liều cao có vai trò như một kho dự trữ tạm thời, cung cấp lượng vitamin A cần thiết để bảo vệ trẻ trong thời gian dài (khoảng 4 - 6 tháng) chỉ bằng một liều duy nhất.
1. Ý nghĩa của các đợt bổ sung vi chất định kỳ
Do nguy cơ thiếu hụt vitamin A vẫn còn phổ biến ở nhiều quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam, việc bổ sung vitamin A liều cao định kỳ đã trở thành một chương trình y tế dự phòng quốc gia hiệu quả và chi phí thấp được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị.
Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị bổ sung vitamin A cho trẻ em từ 6 - 59 tháng tuổi ở một số nhóm dân số có nguy cơ thiếu hụt. Đây là giải pháp hữu hiệu để phòng ngừa tình trạng thiếu vi chất, đặc biệt là đối với nhóm trẻ có nguy cơ cao như trẻ dưới 36 tháng tuổi, trẻ suy dinh dưỡng, trẻ mắc sởi, hoặc trẻ bị tiêu chảy, viêm đường hô hấp kéo dài.
Chiến dịch uống vitamin A liều cao do Bộ Y tế và Viện Dinh dưỡng Quốc gia triển khai 2 đợt mỗi năm (vào đầu tháng 6 và đầu tháng 12) là chương trình y tế công cộng then chốt nhằm xóa bỏ tình trạng khô mắt, mù lòa và giảm tỷ lệ tử vong do suy giảm miễn dịch ở trẻ em dưới 5 tuổi. Khác với liều bổ sung vi lượng hằng ngày qua thực phẩm, liều cao duy nhất này nhanh chóng lấp đầy lượng dự trữ tại gan, đáp ứng nhu cầu phát triển của cơ thể trẻ liên tục trong 4 - 6 tháng tiếp theo.
Hằng năm, tại các địa phương thường tổ chức các đợt uống vitamin A dành cho trẻ. Ảnh: Phương Nga.
Đối tượng chính được hưởng chương trình là trẻ em từ 6 - 36 tháng tuổi trên toàn quốc. Độ tuổi này có thể mở rộng lên đến 5 tuổi tại một số vùng khó khăn, vùng có nguy cơ cao, miền núi hoặc nơi tỷ lệ suy dinh dưỡng còn phổ biến. Ngoài ra, phụ nữ sau sinh trong vòng 1 tháng đầu cũng thuộc diện được bổ sung liều dự phòng để gián tiếp truyền vi chất qua nguồn sữa mẹ cho trẻ sơ sinh.
2. Chuẩn bị trước khi cho trẻ đến điểm uống
Hằng năm, tại các địa phương thường tổ chức các đợt uống vitamin dành cho trẻ để ngăn ngừa tình trạng thiếu vitamin A. Các bậc phụ huynh cần đưa trẻ đến cơ sở y tế địa phương để được tư vấn và uống vitamin A theo liều lượng phù hợp. Phụ huynh lưu ý, chỉ cho con đi uống một lần duy nhất trong mỗi đợt chiến dịch bổ sung vitamin A.
Cần chủ động kiểm tra kỹ sổ tiêm chủng hoặc hồ sơ sức khỏe cá nhân của trẻ nhằm xác định chính xác thời điểm uống liều gần nhất. Khoảng cách an toàn tối thiểu giữa hai lần dùng vitamin A liều cao bắt buộc phải từ 4 tháng trở lên, việc cho trẻ uống lặp lại quá sớm có thể gây nguy cơ ngộ độc tích lũy do gan chưa kịp giải phóng hết lượng vi chất đã dự trữ.
Gia đình nên cho trẻ ăn lót dạ trước khi rời nhà từ 30 - 45 phút, tránh để bụng trẻ quá no hoặc quá đói. Trường hợp trẻ đang sốt cao, tiêu chảy nặng, viêm phổi cấp tính hoặc mới dùng các chế phẩm đa vi chất có chứa thành phần vitamin A hàm lượng cao trong vòng một tháng gần đây, gia đình cần trao đổi cụ thể với cán bộ y tế tại bàn khám sàng lọc. Nhân viên y tế sẽ đánh giá trực tiếp để quyết định cho trẻ dùng thuốc ngay hay tạm hoãn và bố trí lịch uống vét khi thể trạng trẻ đã ổn định.
Theo PGS.TS.BS. Nguyễn Thị Lâm - nguyên Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia, cha mẹ hãy chú ý đưa trẻ đi uống vitamin A đúng lịch tại trạm y tế xã/phường theo lịch. Việc bổ sung vitamin A qua viên uống phải tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng và chỉ định từ cán bộ y tế, bởi vitamin A là vitamin tan trong dầu, nếu dùng quá liều có thể gây ngộ độc tích lũy. Tuyệt đối không tự ý bổ sung vitamin A liều cao tại nhà.
3. Quy trình uống vitamin A và theo dõi sức khỏe sau đó
Tại điểm uống của trạm y tế, phụ huynh cần tuân thủ các hướng dẫn của nhân viên y tế. Không được bế trẻ nằm ngửa khi uống nhằm ngăn chặn nguy cơ sặc dịch dầu vào đường thở.
Sau khi uống vitamin A, trẻ cần được theo dõi tối thiểu 30 phút tại trạm y tế nhằm kịp thời xử trí nếu xuất hiện các phản ứng quá mẫn hiếm gặp. Khi về nhà, phụ huynh tiếp tục quan sát hành vi, giấc ngủ và nhịp thở của trẻ trong vòng 24 - 48 giờ.
Một số trẻ có thể gặp các tác dụng phụ thoáng qua như nôn trớ nhẹ, đi ngoài phân lỏng, hơi quấy khóc hoặc thóp phồng nhẹ tạm thời do áp lực nội sọ tăng nhẹ sinh lý khi tiếp nhận lượng lớn retinol. Các triệu chứng này thường tự hết sau 1 - 2 ngày mà không cần can thiệp y khoa. Trường hợp trẻ nôn liên tục, sốt cao khó hạ, co giật hoặc li bì khó đánh thức, gia đình phải đưa trẻ đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được xử trí kịp thời.
