Nếu tôi nhớ không nhầm thì qua một cuộc trưng cầu ý kiến độc giả của một tờ báo phương Tây, nhà văn Tây Ban Nha Cervantes là tác giả có độc giả nhiều nhất trên thế giới. Dù sao tác phẩm Đôn-ki-hô-tê của ông cũng được xếp vào hàng đầu những tác phẩm cổ điển của nhân loại.
Cervantes (1547-1616) xuất thân từ một gia đình quý tộc nghèo, có một cuộc đời ba chìm bảy nổi. Ông phục vụ một vị Hồng y giáo chủ và theo ngài sang Roma, sau đó vào quân đội và mất một cánh tay trái tại một trận thủy chiến ở Hy Lạp chống quân Thổ. Ông bị bắt và bị giam 5 năm ở Alger. Ở tù về, bắt đầu hoạt động văn nghệ. Ông làm nhân viên thu thuế bị bắt nhiều lần vì dính vào chuyện tiền nong và bị nhiều lần vào tù. Ông càng ngày càng nghèo khổ mãi cho đến khi thành danh với cuốn Đôn-ki-hô-tê.
Đôn-ki-hô-tê là một tiểu thuyết hiện thực phê phán, trở thành mẫu mực thể loại này trên thế giới vì có một giá trị nhân văn lớn. Tác phẩm này nhại và giễu cợt thể loại tiểu thuyết hiệp sĩ đương thời, đề cao những ảo vọng về danh dự, anh dũng, đạo lý của tầng lớp hiệp sĩ không ai còn tin tưởng nữa trong một nước Tây Ban Nha phong kiến suy tàn. Nó gắn liền mẫu người mới của thời kỳ Phục hưng với truyền thống nhân dân. Cặp chủ tớ Đôn-ki-hô-tê và Săng-sô-păng-sa đối lập tính chất lý tưởng hóa hào hiệp, viển vong với tính chất thực tế, khôn ngoan của con người bình thường, của nhân dân. Đôn-ki-hô-tê đã nhiều lần được lấy làm đề tài nhạc kịch và phim. Tập Những truyện ngắn gương mẫu kể về đời sống giang hồ, mang tính chất trào phúng cũng là một tác phẩm có giá trị.
Sau đây, xin trích một số câu trong tác phẩm của Cervantes:
• Nếu qua phố “Lát nữa” thì sẽ đến ngôi nhà “Không bao giờ”
• Vào nhà kẻ treo cổ, chớ nhắc đến dây thừng
- Đôn-ki-hô-tê
• Đối với bò phải đề phòng phía trước, đối với con la phải đề phòng phía sau, đối với thầy tu phải đề phòng mọi phía.
- Những truyện ngắn gương mẫu
• Đàn ông là lửa, đàn bà là sợi thô, con quỷ hiện ra và thổi vào lửa
- Những truyện ngắn gương mẫu
• Trên đời, không thứ nước xốt nào ngon hơn cơn đói
- Đôn-ki-hô-tê
• Giữa cái Có và cái Không của đàn bà
Chẳng đủ chỗ để nhét vừa cái kim
- Đôn-ki-hô-tê
• Hãy đánh giá một tiện dân có đạo đức hơn một kẻ giàu sang kiêu ngạo
- Đôn-ki-hô-tê
• Nếu do ngẫu nhiên ngươi làm lệch cán cân công lý thì đừng làm vậy do sức nặng của biếu xén mà là của tình thương
- Đôn-ki-hô-tê
• Ta đến thế giới trần truồng, phải chăng ta ra đi cũng trần truồng?
- Đôn-ki-hô-tê
• Trên đời chỉ có hai loại người: Loại có của và loại không của
- Đôn-ki-hô-tê
• Ngay cả con sâu, dẫu bị dẫm lên, vẫn sẽ tiếp tục bò
- Đôn-ki-hô-tê
• Tin vào lời hứa của đàn bà khác nào nắm lươn đằng đuôi
- Những truyện ngắn gương mẫu
• Chim cùng màu lông bay cùng đàn
- Đôn-ki-hô-tê
• Kẻ nào muốn làm giàu trong một năm thì đến 6 tháng đã bị treo cổ
• Chơi với mèo có ngày bị cào
- Đôn-ki-hô-tê
• Không thể chỉ trong một ngày mà xây dựng được thành La Mã
- Đôn-ki-hô-tê
• Lạy Chúa! – Sancho kêu lên. Tôi đã từng báo Chúa công phải cẩn thận. Chẳng phải tôi đã báo Chúa công đó chỉ là những chiếc cối xay gió…?
- Đôn-ki-hô-tê
• Chúa hãy ban phúc cho ai có thể tạo ra giấc ngủ
• Ở đâu có sự sống, ở đó có hy vọng
• Thời gian gấp lắm đối với tôi, cái sợ khắc khoải tăng lên niềm hy vọng hao mòn. Mặc dù thế, tôi vẫn sống do muốn sống, tôi vẫn muốn đẩy lùi cái hạn định mệnh.
- Đôn-ki-hô-tê
Hữu Ngọc
