Nếu Quốc Tử Giám, trường đại học đầu tiên của Việt Nam, ra đời từ thế kỷ XI, thì Trường đại học Tổng hợp đầu tiên ở Mỹ đến thế kỷ XIX mới được đặt nền móng ở bang Virginia và là con đẻ của Thomas Jefferson (Gie-phơ-xơn) vị Tổng thống thứ ba của Hoa Kỳ.
Nghĩ vì nam nhi, nhà thơ Nho giáo Nguyễn Công Trứ (1778-1858) ngâm rằng:
“Làm trai đứng ở trên trời đất
Phải có danh gì với núi sông”.
Hơn Nguyễn Công Trứ 35 tuổi, Jefferson, “tông đồ của tự do và dân chủ”, cũng nuôi ý chí “Kinh bang tế thế” theo một hệ tư tưởng khác. Là một trong những ông tổ sáng lập ra nước Cộng hòa Hoa Kỳ, ông không có cái vĩ đại và đức lớn của Washington và thiên tài của Franklin. Phải chăng vì thế mà ông muốn trong những dòng chữ khắc trên bia mộ của ông, không ghi gì nhắc lại cuộc đời chính khách của ông. Ông muốn mộ chí ghi: “T.Jefferson - tác giả bản Tuyên ngôn độc lập Mỹ và bản Pháp quy về tự do tín ngưỡng ở Virginia và cha đẻ Trường đại học Tổng hợp Virginia”. Có điều Jefferson không ngờ là khoảng 170 năm sau bản Tuyên ngôn độc lập Mỹ do ông thảo ra đời, những tư tưởng nhân bản của nó lại vọng lại trong bản Tuyên ngôn độc lập của Việt Nam do Hồ Chí Minh viết năm 1945.
Jefferson rất tha thiết với nền giáo dục. Ông coi Trường đại học Tổng hợp Virginia mà ông thành lập và thiết kế, là thành tích lớn nhất và bền vững nhất của ông.
Ông đích thân lựa chọn địa điểm cho ngôi trường sẽ được Chính phủ Liên bang tài trợ. Ông soạn dự án mô hình sẽ trở thành phổ biến ở Hoa Kỳ: trường đại học với “làng hàn lâm” với những khu sân bãi và trường sở (campus). Phải nói là Jefferson, luật sư và học giả (triết học, khoa học, âm nhạc) chống chế độ nô lệ, cũng là một kiến trúc sư tài ba. Ông là người đưa phong cách tân cổ điển (neo classical style) vào kiến trúc Hoa Kỳ, nhất là ở Virginia. Ông cho xây Trường đại học Tổng hợp với 10 tòa nhà cho 10 khoa; các tòa nhà bao quanh một bãi cỏ xanh, khiến cho tổng thể có dáng dấp kiến trúc Điện thờ thần ở La Mã (Panthéon). Ngôi nhà riêng của Jefferson ở Monticello ngay gần trường là nơi chiêm ngưỡng của nhiều khách du lịch. Ngày nay, hơn 60% sinh viên là dân Virginia, hơn 20% từ các nơi khác ở Mỹ đến. Các kỳ thi tuyển vào trường rất khó, kể cả đối với sinh viên nước ngoài; người ta chỉ chú ý đến những sinh viên đạt gần 600 điểm trong giáo trình TOEFL và 500-600 điểm trong phân ban toán SAT. Thí sinh phải có điểm tổng kết cao ngay từ trường Trung học. Bản quy chuẩn danh dự của trường đuổi những sinh viên dối trá, lừa lọc.
Sau đây là một số suy nghĩ của Jefferson:
Vấn đề về phong cách, hãy bơi theo trào lưu; còn về vấn đề nguyên tắc, hãy vững như thạch bàn.
Người không sợ chân lý thì việc gì phải sợ những điều dối trá.
Nhân dân là yếu tố duy nhất chúng ta có thể dựa vào để bảo toàn tự do của chúng ta.
Một sự nổi loạn nhỏ thỉnh thoảng nổ ra tựa như một cơn giông làm bầu không khí trong sạch.
Yên bình là nguồn sữa của tuổi già.
Nếu ngươi sẵn sàng hy sinh chút ít tự do để được chút an toàn, thì ngươi xứng đáng được hưởng cả tự do lẫn an toàn.
Không một người lương thiện nào lại không thể thích thú sử dụng quyền lực đối với công dân.
Người nào học được tôi một điều gì đó làm cho tri thức của họ phong phú thêm mà không làm giảm bớt tri thức của tôi, y như một người nến của anh ta vào nến tôi thì tự cho mình ánh sáng mà không làm chìm đắm vào trong bóng tối.
Những bà mẹ đào tạo ra con người.
Ai cũng phải có tự do tôn giáo hoàn toàn, không ai có thể bắt buộc bị theo hay ủng hộ bất kỳ tôn giáo nào.
Tất cả nghệ thuật của một chính thể nằm trong khả năng giữ được tính lương thiện.
Thượng đế đã cho ta cuộc sống đồng thời cũng cho ta tự do; bạo lực có thể phá hủy cả hai nhưng không thể chia cắt chúng.
Tự do của chúng ta chỉ có thể an toàn hơn khi chính nhân dân nắm lấy.
Tự do của chúng ta tùy thuộc vào tự do báo chí, nếu tự do ấy bị hạn chế thì sẽ mất hết tự do.
Hòa bình, thương mại, một tình hữu nghị lương thiện với tất cả các quốc gia, không liên minh chặt chẽ với bất cứ quốc gia nào.