1. Thuốc men – yếu tố ít được chú ý trong sức khỏe đường ruột
Khi nói đến sức khỏe đường ruột, phần lớn người dân thường nghĩ đến chế độ ăn uống, thực phẩm lên men, chất xơ hay men vi sinh. Tuy nhiên, một yếu tố quan trọng khác lại ít được nhắc tới đó là thuốc điều trị.
Thực tế, nhiều người phải sử dụng thuốc kéo dài để kiểm soát các bệnh mạn tính như trầm cảm, tim mạch, lo âu, trào ngược dạ dày – thực quản… Ít ai ngờ rằng, chính những loại thuốc quen thuộc này có thể làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột theo cách âm thầm nhưng lâu dài.
Một phân tích khoa học công bố năm 2025 trên tạp chí mSystems của Hiệp hội Vi sinh vật học Hoa Kỳ đã mang đến bằng chứng đáng chú ý: Tác động của thuốc lên hệ vi sinh đường ruột có thể kéo dài tới hàng thập kỷ, ngay cả khi người bệnh đã ngừng dùng thuốc từ lâu.
Sử dụng thuốc không đúng cách có thể làm trầm trọng thêm rối loạn hệ vi sinh và làm suy yếu khả năng phòng vệ tự nhiên của cơ thể.
Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã phân tích mẫu phân và dữ liệu sử dụng thuốc kê đơn của hơn 2.500 người trưởng thành. Kết quả cho thấy, phần lớn các loại thuốc được khảo sát đều có ảnh hưởng đáng kể đến hệ vi sinh vật đường ruột. Những thay đổi này không biến mất nhanh chóng sau khi ngừng thuốc. Ở một số trường hợp, hệ vi sinh vẫn mang "dấu ấn" của thuốc nhiều năm sau đó.
Các mẫu xét nghiệm theo dõi ở một nhóm nhỏ người tham gia còn cho thấy, hệ vi sinh đường ruột thay đổi khá rõ ràng khi bắt đầu hoặc ngừng sử dụng một số loại thuốc nhất định, cho phép dự đoán được xu hướng biến đổi của vi khuẩn đường ruột theo từng nhóm thuốc.
Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh: kết quả này không có nghĩa là người bệnh nên tự ý ngừng thuốc. Mọi thay đổi trong điều trị cần có chỉ định và theo dõi của bác sĩ.
2. Những nhóm thuốc phổ biến có thể ảnh hưởng đến hệ vi sinh đường ruột
Theo phân tích từ nghiên cứu, một số nhóm thuốc thường gặp được ghi nhận có liên quan đến sự thay đổi của hệ vi sinh đường ruột, bao gồm:
- Thuốc kháng sinh.
- Thuốc chống trầm cảm.
- Thuốc chống loạn thần.
- Thuốc chẹn beta (điều trị tim mạch).
- Thuốc ức chế bơm proton (PPI) dùng trong bệnh dạ dày – trào ngược.
- Benzodiazepine (thường dùng điều trị lo âu, mất ngủ)...
Đáng chú ý, benzodiazepine – nhóm thuốc vốn không được xem là "tấn công trực tiếp" vào vi khuẩn – lại gây ra những biến đổi hệ vi sinh tương tự như kháng sinh, theo đánh giá của nhóm nghiên cứu.
3. Thuốc tác động đến hệ vi sinh đường ruột bằng cách nào?
Các loại thuốc có thể làm giảm hoặc làm tăng một số nhóm vi khuẩn nhất định, đồng thời thay đổi sự đa dạng tổng thể của hệ sinh thái đường ruột.
Tiến sĩ Martin Blaser, chuyên gia hàng đầu về vi sinh đường ruột tại Trường Y Rutgers (Hoa Kỳ) giải thích, hệ vi sinh là một hệ sinh thái cạnh tranh phức tạp. Khi bạn đưa vào một yếu tố mới – dù là thực phẩm hay thuốc – nó sẽ tạo lợi thế cho một số vi khuẩn và làm suy yếu những nhóm khác. Thuốc cũng hoạt động theo nguyên lý đó.
Theo bác sĩ Rudolph Bedford, chuyên gia tiêu hóa tại Trung tâm Y tế Providence Saint John (California), thuốc có thể ảnh hưởng đến hệ vi sinh qua nhiều cơ chế khác nhau. Với thuốc ức chế bơm proton, vốn được sử dụng rộng rãi để giảm axit dạ dày, nhưng việc làm giảm axit cũng đồng thời làm suy yếu "hàng rào tự nhiên" của dạ dày.
"Khi axit dạ dày giảm, vi khuẩn từ khoang miệng có thể dễ dàng đi xuống ruột. Điều này dẫn đến sự thay đổi thành phần vi khuẩn đường ruột", bác sĩ Bedford phân tích. Nói cách khác, bất kỳ loại thuốc nào làm thay đổi môi trường tiêu hóa đều có khả năng tác động đến hệ vi sinh.
Những biến đổi trong hệ vi sinh không đơn thuần gây rối loạn tiêu hóa, chúng còn có thể ảnh hưởng đến:
- Chuyển hóa năng lượng.
- Chức năng miễn dịch.
- Nguy cơ viêm mạn tính.
- Khả năng đáp ứng với các thuốc khác trong tương lai...
Nghiên cứu cho thấy, người sử dụng một số nhóm thuốc có xu hướng:
- Giảm đa dạng vi khuẩn có lợi.
- Tăng các nhóm vi khuẩn liên quan đến viêm...
Mặc dù nghiên cứu chưa khẳng định mối liên hệ trực tiếp giữa thuốc và bệnh lý cụ thể, nhưng viêm mạn tính từ lâu đã được xem là yếu tố nguy cơ của nhiều bệnh nghiêm trọng như đái tháo đường type 2, ung thư, bệnh tự miễn.
Tiến sĩ Bedford đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: "Chúng tôi đang tìm cách lý giải vì sao các rối loạn tâm thần và ung thư đại tràng ngày càng xuất hiện ở độ tuổi trẻ hơn. Một trong những giả thuyết là hệ vi sinh đường ruột đã bị thay đổi từ sớm".
Tuy nhiên, các chuyên gia đều thống nhất rằng lĩnh vực này vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu để xác định mức độ ảnh hưởng, thời gian kéo dài và ý nghĩa lâm sàng của từng loại thuốc.
4. Cần làm gì để bảo vệ sức khỏe đường ruột?
Các bác sĩ nhấn mạnh, không nên vì lo ngại mà tự ý ngừng thuốc. Việc điều trị đúng bệnh, đúng liều vẫn là ưu tiên hàng đầu.
Tuy nhiên, người bệnh cần lưu ý:
- Chỉ dùng thuốc theo đúng chỉ định của bác sĩ.
- Tránh tự ý tăng liều, kéo dài thời gian dùng thuốc.
- Thông báo cho bác sĩ nếu phải sử dụng nhiều thuốc cùng lúc.
- Trao đổi về các lựa chọn thuốc nếu cần điều trị dài hạn...
Sử dụng thuốc không đúng cách có thể làm trầm trọng thêm rối loạn hệ vi sinh và làm suy yếu khả năng phòng vệ tự nhiên của cơ thể, các chuyên gia cảnh báo.
Một điểm quan trọng được nhóm nghiên cứu nhấn mạnh là, ngay cả trong cùng một nhóm thuốc, các hoạt chất khác nhau có thể ảnh hưởng đến hệ vi sinh theo những cách rất khác nhau. Điều này mở ra hướng tiếp cận mới trong y học cá thể hóa: Nếu hai loại thuốc có hiệu quả điều trị tương đương, bác sĩ có thể cân nhắc lựa chọn loại ít ảnh hưởng hơn đến hệ vi sinh đường ruột.
Nghiên cứu mới cho thấy, thuốc men – dù cần thiết – cũng có thể để lại dấu ấn lâu dài lên hệ sinh thái mong manh này. Trong bối cảnh người dân ngày càng sử dụng nhiều thuốc điều trị mạn tính, việc dùng thuốc hợp lý, có giám sát y tế và hiểu biết đầy đủ là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe đường ruột nói riêng và sức khỏe toàn diện nói chung.
Mời xem thêm video được quan tâm:
Phòng tránh nguy cơ sức khỏe từ bệnh đường ruột | SKĐS
