Tại Việt Nam, cảnh báo hiện chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính trước và sau của bao thuốc, trong khi nhiều quốc gia đã nâng diện tích cảnh báo lên 75%, 85% hoặc cao hơn.
Tại tọa đàm "Cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá: Từ bằng chứng đến yêu cầu hoàn thiện chính sách" do Quỹ Phòng bệnh và Báo Pháp luật tổ chức, các chuyên gia, nhà quản lý và đại biểu tập trung phân tích vai trò của cảnh báo sức khỏe, những bằng chứng về hiệu quả của cảnh báo bằng hình ảnh, đồng thời đề xuất luật hóa và tăng diện tích cảnh báo trên bao bì thuốc lá tại Việt Nam.
Cảnh báo bằng hình ảnh: Một kênh truyền thông trực tiếp
Theo đề xuất của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, cảnh báo sức khỏe bằng chữ và hình ảnh phải chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính trước và sau của bao thuốc; nội dung cảnh báo phải được thay đổi định kỳ hai năm một lần. Chính phủ quy định mức tăng diện tích phù hợp với từng thời kỳ.
Quy định này góp phần nâng cao hiệu quả thông tin, giáo dục, truyền thông, nhất là đối với người hút thuốc và những người bị ảnh hưởng bởi khói thuốc.
Theo các chuyên gia, cảnh báo bằng hình ảnh có bốn tác dụng đáng chú ý.
Thứ nhất, hình ảnh tác động trực tiếp đến người hút thuốc. Những cảnh báo về ung thư phổi, ung thư vòm họng, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và các bệnh khác có thể khiến người hút thuốc suy nghĩ lại về hành vi của mình, cân nhắc giảm hút hoặc cai thuốc.
Chuyên gia đề xuất tăng diện tích cảnh báo trên bao bì thuốc lá lên 85%. Ảnh TL
Thứ hai, khi cảnh báo chiếm ít nhất 50% diện tích hai mặt chính của bao thuốc, không gian dành cho việc quảng bá sức hấp dẫn của sản phẩm bị thu hẹp. Đây là một tác dụng quan trọng của quy định đã được thực hiện trong hơn 10 năm qua.
Thứ ba, thông điệp được lặp lại mỗi lần người hút thuốc mở bao. Nếu một người hút trung bình 20 điếu mỗi ngày, hình ảnh cảnh báo có thể xuất hiện thường xuyên trong một tháng, một năm. Không chỉ người hút thuốc, những người xung quanh khi nhìn thấy bao thuốc cũng có thể tiếp nhận thông tin này.
Thứ tư, đây là hình thức truyền thông có hiệu quả kinh tế cao. Cơ quan nhà nước quy định nội dung cảnh báo, còn doanh nghiệp in cảnh báo lên bao bì. Nhờ đó, thông điệp được truyền trực tiếp tới người sử dụng thuốc lá và những người bị ảnh hưởng bởi khói thuốc mà không phát sinh chi phí in ấn cho Nhà nước.
Công ước khung của Tổ chức Y tế thế giới về kiểm soát thuốc lá và các quốc gia thành viên đều có quy định cụ thể về cảnh báo sức khỏe. Nhiều nước tiếp tục mở rộng diện tích cảnh báo, qua đó nâng cao nhận thức của người hút thuốc và những người trẻ đang bắt đầu tiếp cận với thuốc lá.
Cảnh báo lớn hơn để bảo vệ thế hệ trẻ
TS. Nguyễn Huy Quang - nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế cho biết cảnh báo sức khỏe tác động đến hai nhóm chính là người đang hút thuốc và thế hệ trẻ. Với người đang hút thuốc, cảnh báo có thể giúp họ nhận thức rõ hơn về nguy cơ đối với sức khỏe, từ đó cân nhắc giảm hút hoặc cai thuốc. Đặc biệt, cảnh báo có ý nghĩa phòng ngừa đối với thế hệ trẻ.
"Nếu một người bắt đầu hút thuốc từ tuổi 14, 15 và bị lệ thuộc nicotine, việc cai thuốc về sau sẽ rất khó khăn", TS. Nguyễn Huy Quang cho biết. Do đó, giúp trẻ em, thanh thiếu niên không bắt đầu hút thuốc là biện pháp có ý nghĩa lớn đối với sức khỏe cộng đồng và mang lại hiệu quả kinh tế lâu dài.
TS. Nguyễn Huy Quang - nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế phát biểu. Ảnh: ĐHYTCC
Thông tin thêm, PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế Công cộng cho biết, nghiên cứu về tình hình sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành năm 2024 do Trường Đại học Y tế Công cộng thực hiện cho thấy có người bắt đầu hút thuốc từ trước tuổi 15.
Theo kết quả nghiên cứu được trình bày tại tọa đàm, tỷ lệ nam giới đang hút thuốc bắt đầu hút trước độ tuổi này vào khoảng gần 10%; đồng thời, cứ 10 người hút thuốc thì khoảng 6 người bắt đầu hút từ khi còn trẻ.
"Đây là vấn đề đáng quan tâm, bởi hút thuốc từ sớm có thể dẫn đến lệ thuộc nicotine trong thời gian dài", PGS.TS Lê Thị Thanh Hương nói.
Vì vậy, cảnh báo bằng hình ảnh với diện tích đủ lớn sẽ giúp truyền tải thông tin về tác hại của thuốc lá thường xuyên, trực tiếp đến người hút thuốc và cộng đồng. Tổ chức Y tế thế giới đánh giá đây là một biện pháp truyền thông có chi phí thấp nhưng hiệu quả cao.
Nhiều nước đã nâng cảnh báo lên 75%, 85% hoặc cao hơn
Kinh nghiệm tại Australia cũng cho thấy cảnh báo bằng hình ảnh có thể giúp người trẻ chú ý và trao đổi nhiều hơn về tác hại của thuốc lá. Khi cảnh báo được mở rộng, nhận thức về các bệnh do thuốc lá gây ra, cả ở người hút thuốc và người hút thuốc thụ động, cũng được quan tâm hơn. Qua đó, bao bì thuốc lá trở thành một kênh truyền thông hướng đến người trẻ và cộng đồng.
PGS.TS Lê Thị Thanh Hương cho biết, các nghiên cứu cho thấy cảnh báo sức khỏe có thể tác động theo một chuỗi: hình ảnh nổi bật giúp người xem chú ý; sự chú ý tạo điều kiện để họ ghi nhớ và hiểu thông tin; từ đó, cảm xúc và nhận thức về nguy cơ có thể thay đổi, dẫn đến thay đổi hành vi.
Với người đang hút thuốc, cảnh báo có thể góp phần tăng ý định bỏ thuốc và thúc đẩy họ thực hiện việc cai thuốc. Với người trẻ, thông tin về tác hại có thể giúp giảm ý định dùng thử thuốc lá.
Theo các chuyên gia, diện tích cảnh báo càng lớn thì thông điệp càng dễ được nhìn thấy. Tổ chức Y tế thế giới khuyến nghị cảnh báo bằng hình ảnh chiếm ít nhất 50% diện tích bao thuốc và cho rằng diện tích lớn hơn sẽ giúp cảnh báo nổi bật hơn.
Nhiều quốc gia đã nghiên cứu và áp dụng cảnh báo chiếm 75%, 85%, thậm chí 100% diện tích bao thuốc, hoặc sử dụng bao bì trơn. Các bằng chứng cho thấy cảnh báo lớn có thể làm giảm sức hấp dẫn của bao bì, hạn chế tác động của thương hiệu và giúp người dân nhận thức rõ hơn về nguy cơ bệnh tật do thuốc lá gây ra.
Tại Việt Nam, số liệu được theo dõi cho thấy tỷ lệ người hút thuốc chú ý đến cảnh báo sức khỏe trên bao thuốc giảm theo thời gian, từ khoảng 91% năm 2015 xuống còn khoảng 80% trong số liệu gần đây. Khi sự chú ý giảm, khả năng ghi nhớ thông tin và nhận thức về nguy cơ cũng có thể giảm theo.
Do đó, các chuyên gia cho rằng cần tăng diện tích cảnh báo, đồng thời thay đổi mẫu hình ảnh để thông điệp tiếp tục gây chú ý và tác động trực diện.
PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế Công cộng phát biểu. Ảnh: ĐHYTCC
Cần luật hóa và có lộ trình tăng diện tích cảnh báo
TS. Nguyễn Huy Quang nhấn mạnh, Luật nên quy định cụ thể mức cảnh báo và lộ trình thực hiện. Chẳng hạn, có thể quy định cảnh báo chiếm 85% diện tích bao thuốc; sau 2 năm tăng lên 90%, rồi tiến tới bao bì trơn sau một thời gian nhất định.
"Khi đã có nhiều bằng chứng khoa học về hiệu quả của cảnh báo sức khỏe, cần nhìn rõ câu hỏi: Vì sao nhiều nước làm được mà Việt Nam chưa làm được? Đâu là lực cản?", TS. Nguyễn Huy Quang đặt vấn đề.
PGS.TS Lê Thị Thanh Hương kiến nghị tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh. Tuy nhiên, việc tăng diện tích cần đi đôi với thay đổi mẫu cảnh báo. Nếu chỉ giữ hình ảnh cũ rồi phóng to lên thì hiệu quả sẽ hạn chế. Ngược lại, nếu thay hình ảnh nhưng giữ nguyên diện tích nhỏ, cảnh báo vẫn khó thu hút sự chú ý và có thể bị tem thuế che khuất. Vì vậy, cần đồng thời tăng diện tích và đổi mới mẫu cảnh báo.
Một kiến nghị khác là bổ sung số điện thoại đường dây tư vấn cai thuốc miễn phí trên bao bì. Theo thông tin được nêu tại tọa đàm, các đầu số gồm Bệnh viện Bạch Mai: 1800 6606 và Bệnh viện Nhân dân Gia Định: 1800 1214.
Theo PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, khi người hút thuốc có ý định bỏ thuốc, việc cung cấp số điện thoại tư vấn ngay trên bao bì sẽ giúp họ biết nơi liên hệ để được hướng dẫn và hỗ trợ.
