Việt Nam cần xây dựng năng lực vật lý như thế nào để vừa đóng góp vào tri thức nhân loại, vừa tạo nền tảng làm chủ những công nghệ quyết định tương lai đất nước? Đó là câu hỏi quan trọng Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nêu ra tại buổi làm việc Định hướng phát triển nghiên cứu Vật lý giai đoạn 2027-2035 với GS Đàm Thanh Sơn (ĐH Chicago) và các nhà khoa học vật lý Việt Nam trong và ngoài nước ngày 5/11.
Theo Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, phía sau chip bán dẫn là vật lý; phía sau công nghệ lượng tử là vật lý; phía sau năng lượng hạt nhân, thiết bị chẩn đoán và xạ trị là vật lý. Từ đó, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nêu 3 vấn đề để tham vấn ý kiến của các nhà khoa học.
Toàn cảnh buổi làm việc. Ảnh: PV
Thứ nhất, chọn hướng ưu tiên nào và bảo đảm không gian cho nghiên cứu cơ bản ra sao? Thứ hai, làm thế nào để người trẻ lựa chọn và gắn bó với vật lý? Thứ ba, tổ chức hạ tầng và nguồn lực tài chính thế nào để đầu tư thực sự hiệu quả?
"Điều chúng ta hướng tới là một nền vật lý có những nhóm nghiên cứu mạnh, thế hệ kế cận vững vàng và khả năng đóng góp vào những công nghệ mà đất nước cần", Bộ trưởng Vũ Hải Quân nói.
Để giải bài toán này, Bộ Khoa học và Công nghệ đang hình thành một chương trình nghiên cứu vật lý Việt Nam, dựa trên nền tảng nghiên cứu trong nước hiện có, cùng sự tham gia của các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài và các nhà khoa học quốc tế.
Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân phát biểu tại sự kiện. Ảnh: PV
Một hướng đi là hình thành trung tâm Vật lý quốc gia. Theo ông Vũ Hải Quân, trung tâm có thể bắt đầu bằng mô hình ảo, trong đó các nhà khoa học điều hành và định hướng chuyên môn từ xa mà không cần làm việc toàn thời gian hay chuyển biên chế từ trường đại học.
Phương án được Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ gợi ý là tổ chức theo cơ chế đồng giám đốc. Trong đó, giám đốc khoa học có thể là nhà khoa học ở nước ngoài, phụ trách định hướng chuyên môn; giám đốc trong nước đảm nhiệm công tác vận hành và hành chính.
Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tạo điều kiện về kinh phí, cơ sở vật chất để trung tâm hoạt động. Bộ trưởng Vũ Hải Quân cũng ngỏ lời mời GS Đàm Thanh Sơn, nhà vật lý lý thuyết gốc Việt tham gia làm giám đốc trung tâm, đóng vai trò "kiến trúc sư trưởng" của chương trình nghiên cứu Vật lý Việt Nam từ nay đến năm 2035.
Ý tưởng xây dựng một đầu mối kết nối cộng đồng vật lý cũng được GS Đàm Thanh Sơn, Đại học Chicago (Mỹ), đề cập tại cuộc họp. Theo ông, đây có thể là nơi tổ chức hội nghị, hội thảo, với mô hình tương tự Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán, nhằm kết nối các nhà nghiên cứu về vật lý.
Theo GS Sơn, trước khi xác định hướng ưu tiên, Việt Nam cần bức tranh tổng thể về hiện trạng nghiên cứu vật lý trong nước. Đó là tài liệu tổng quát, chi tiết để các nhà khoa học trong và ngoài nước có cơ sở đề xuất những việc cần làm.
Đồng tình với quan điểm "vật lý là nền tảng của phát triển công nghệ", PGS Nguyễn Hải Sơn từ Singapore cho rằng, Việt Nam cần xây dựng các phòng thí nghiệm quốc gia và trung tâm nghiên cứu dùng chung, bởi thiết bị phục vụ nghiên cứu thực nghiệm thường rất đắt tiền, đòi hỏi đội ngũ kỹ sư, kỹ thuật viên vận hành chuyên nghiệp. Song song, Bộ cần duy trì sự cân bằng giữa nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng.
Theo GS Phan Anh Tuấn, Đại học Công nghệ Nanyang (Singapore), trong giai đoạn đầu, Việt Nam nên chọn một vài lĩnh vực ưu tiên để phát triển năng lực nghiên cứu vật lý, chỉ khi đã đủ mạnh mới mở rộng sang các hướng khác.
Chia sẻ góc nhìn trong nước, GS.TS Nguyễn Quang Liêm, Chủ tịch Hội Vật lý Việt Nam, nhấn mạnh việc phát triển đội ngũ nghiên cứu vật lý cần bắt đầu từ bậc phổ thông, bởi nếu không có những người giỏi về vật lý thì sẽ khó có lực lượng làm chủ các công nghệ lõi.
Trước ý kiến của các nhà khoa học, Bộ trưởng Vũ Hải Quân giao Vụ Khoa học xã hội và tự nhiên xây dựng bức tranh đầy đủ về hoạt động đào tạo và nghiên cứu vật lý, dự kiến hoàn thành cuối tháng 11. Đây là cơ sở xác định hướng ưu tiên và xây dựng chương trình nghiên cứu vật lý Việt Nam từ nay đến 2035.
