Những năm gần đây, sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin, đặc biệt là internet đã làm cho việc đọc sách của xã hội có phần suy giảm, nhất là các em thiếu nhi. Thật là hiếm hoi ta mới thấy được hình ảnh vài ba em nhỏ cùng ngồi đọc cho nhau nghe hay quên ăn, quên ngủ chỉ vì một cuốn sách với những dòng chữ đen cũ nát…
Ngày càng thiếu vắng các tác phẩm hay trong nước cho thiếu nhi
Trước đây, điều kiện in ấn chưa tốt nên chúng ta chưa có nhiều sách cho các em, nhưng hiện nay, công nghệ đã tốt hơn nhiều nên đã có rất nhiều sách dành cho thiếu nhi, từ sách văn học đến sách khoa học, sách tham khảo, truyện tranh... vậy nhưng các bậc phụ huynh vẫn tỏ ra lo ngại về sự thiếu vắng những cuốn sách hay và ngày càng ít các nhà văn, họa sĩ dành tâm huyết để viết cho thiếu nhi, trong đó, một câu hỏi lớn đặt ra rằng tại sao sách thiếu nhi Việt Nam lại khó thu hút đối tượng độc giả nhí?
Chị Mai ở Đông Anh chia sẻ: Mỗi lần dẫn con lên phố vào nhà sách là cháu chạy ngay vào quầy truyện tranh dịch của nước ngoài và đòi mua bằng được, thậm chí có cuốn chưa hề mua cho mà cháu đọc vanh vách nội dung và chỉ mong có được cuốn sách để ngắm nghía hình ảnh các nhân vật trong đó.
Còn chị Hoa ở Lò Đúc thì ái ngại: Nhân dịp sinh nhật cháu 10 tuổi, bà nội có mua tặng bộ sách các nhà văn Việt Nam, cháu liền bảo ngay là cháu thích Doremon, Shin Cậu bé bút chì.
Điều đó cho thấy văn hóa đọc của các em không hề xuống cấp hay sự lấn át của các phương tiện nghe nhìn - nhất là mạng điện tử đã đẩy văn hóa đọc truyền thống rơi vào thoái trào như một số người vẫn nói mà do các đơn vị xuất bản chưa đáp ứng được đòi hỏi ngày càng cao của bạn đọc nhí; chưa có những đầu sách hay, hấp dẫn, đặc biệt là các tác phẩm văn học dành cho thiếu nhi. Trong top 10 tác phẩm hàng đầu cho thiếu nhi năm 2012, chỉ có hai nhà văn Việt Nam là Nguyễn Ngọc Thuần với tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ; Tô Hoài với Dế Mèn phiêu lưu ký, còn lại là tác phẩm dịch từ nước ngoài.
 Góc đọc sách của NXB Kim Đồng tại Triển lãm sách quốc tế. |
Khi được hỏi về vấn đề này, ông Nguyễn Huy Thắng - Phó Giám đốc NXB Kim Đồng chia sẻ: “Công bằng mà nói, sau hơn 50 năm nền văn học thiếu nhi ra đời, số tác phẩm văn học viết cho thiếu nhi chưa thực sự đặc sắc, không thấy được những tác phẩm đỉnh cao và đặc biệt xuất sắc. Đây là một vấn đề lớn đòi hỏi sự quan tâm của tất cả mọi người chứ không chỉ riêng đội ngũ nhà văn. Mong sao Hội Nhà văn Việt Nam cần phát động các cuộc thi sáng tác văn học cho thiếu nhi hàng năm nhằm phát hiện và bồi dưỡng những tài năng cho nền văn học nước nhà”.
Sự khan hiếm của các tác phẩm hay trong nước khiến độc giả nhỏ tuổi tìm đến với sách nước ngoài là điều dễ hiểu. Bên cạnh đó, trẻ em hôm nay có quá nhiều phương tiện giải trí khác nên sách đã không còn là lựa chọn đầu tiên và duy nhất. Đã khó lại càng khó, cuộc chiến giữa văn hóa đọc với văn hóa nghe nhìn không cân sức hiện nay đòi hỏi phải có những nỗ lực rất lớn từ nhiều phía.
Những mô hình văn hóa đọc hiện đại
Trong dịp chào mừng Ngày Quốc tế thiếu nhi 1/6 năm nay, các nhà xuất bản, công ty sách, đơn vị phát hành sách đều đồng loạt tổ chức rầm rộ các ngày hội đọc sách cho thiếu nhi, các cuộc thi vẽ tranh theo sách nhằm khơi dậy trí tưởng tượng và niềm say mê đọc sách cho trẻ nhỏ.
 Thi vẽ tranh theo sách. |
Dự án hỗ trợ văn học thiếu nhi Đan Mạch đến nay đã xây dựng gần 20 thư viện - câu lạc bộ đọc sách cho thiếu nhi vùng sâu, vùng xa; dự án One Book/Một cuốn sách cũng đã nhiều lần trao tặng thư viện sách cho thiếu nhi vùng khó khăn, xây dựng tủ sách trên thư viện online. Công ty phát hành sách TP.HCM (Fahasa) thường xuyên tổ chức hội sách thiếu nhi ngoại thành và xe sách lưu động đến các tỉnh trong dịp hè. Ở Hà Nội, Thư viện Hà Nội cũng phối hợp với Quỹ Quốc tế Singapore (Singapore International Foundation - SIF) với sự hỗ trợ của Tập đoàn Keppel Land tại Việt Nam; Dự án Thư viện lưu động - Bánh xe tri thức đã được triển khai tại 10 địa phương thuộc ngoại thành Hà Nội nhằm nâng cao năng lực, hiệu quả hoạt động của mạng lưới thư viện cơ sở, nhằm đáp ứng nhu cầu học tập, nghiên cứu và giải trí của mọi người dân sống và làm việc trên địa bàn Thủ đô; thực hiện chiến lược phát triển văn hóa đọc của Thư viện Hà Nội, đặc biệt góp phần hình thành văn hóa đọc cho các em thiếu nhi vùng sâu vùng xa, góp phần xóa bỏ sự phân cách về việc tiếp nhận thông tin ở thành thị và nông thôn.
Bên cạnh đó là các chương trình tặng sách với quy mô lớn như: Một triệu cuốn sách tặng trẻ em nghèo của NXB Kim Đồng; Tặng 5.000 cuốn sách tiểu học của nhóm Cánh Buồm. Những cuốn sách của chương trình sẽ đem đến triệu niềm vui cho các em, đem đến cho các em nhiều điều bổ ích và lý thú, khơi dậy và vun đắp trong các em niềm say mê đọc sách. Điều đó sẽ góp phần làm cho cuộc sống của trẻ em nông thôn, miền núi hạnh phúc hơn, đầy đủ hơn cả về mặt vật chất lẫn tinh thần.
Đại diện NXB Kim Đồng - ông Bùi Tuấn Nghĩa cũng mong muốn chương trình “Một triệu cuốn sách tặng trẻ em nghèo” sẽ nhận được sự quan tâm, chia sẻ của cộng đồng, cùng chung tay góp sức vì mục tiêu phát triển nền văn hóa đọc Việt Nam hiện đại, vì những em còn nhỏ chịu nhiều thiệt thòi trong cuộc sống.
Không dừng lại ở chương trình tặng sách, NXB Kim Đồng còn thành lập các tủ sách theo các chủ đề: Văn học, khoa học khám phá, truyện tranh... tại thư viện của các điểm trường được lựa chọn. Thành lập các tủ sách chung này để các em có thể tiếp cận với nguồn sách phong phú. Mỗi cuốn sách sẽ có nhiều em cùng được đọc. Như vậy, với 1 triệu cuốn sách sẽ mang lại hàng triệu niềm vui, góp phần khơi dậy và vun đắp trong các em niềm say mê đọc sách.
Gia đình là tấm gương
Xã hội dành nhiều quan tâm trong việc nâng cao văn hóa đọc cho thiếu nhi, nhưng cái gốc quan trọng vẫn tùy thuộc vào gia đình và nhà trường - những nhân tố có tác động rất lớn đến sự hình thành nhân cách và thói quen đọc sách của các em. Một nhà giáo dục nói rằng nhu cầu đọc sách đã có sẵn trong mỗi đứa trẻ. Mà sự tác động, ảnh hưởng của gia đình và nhà trường là vô cùng quan trọng. Trẻ em bao giờ cũng thích được nghe kể chuyện. Từ niềm say mê với những câu chuyện đến sự hứng khởi muốn tìm đọc qua những trang sách chỉ là một con đường ngắn. Do vậy, cha mẹ cần thiết phải truyền đạt và thắp lên niềm yêu thích đọc sách đối với trẻ em.
Nói trẻ em không đọc sách cũng không đúng. Bằng chứng là vẫn thấy nhiều đứa trẻ tranh thủ đọc ngay cả khi trên đường đến trường. Các quầy sách thiếu nhi tại các nhà sách bao giờ cũng có mặt độc giả nhí. Song các em đọc theo trí tò mò và kích thích sự tưởng tượng chứ không theo nhận thức về giá trị của sách. Cha mẹ vẫn cần phải có định hướng cho trẻ trong việc chọn sách - bên cạnh sách giải trí vẫn cần mang đến cho trẻ những cuốn sách gieo hạt giống cho tâm hồn.
Trên thế giới, có rất nhiều nước với thói quen đọc sách ở bất cứ đâu đã tạo nên nét đẹp văn hóa trong cộng đồng. Ở Phần Lan có phong tục: khi một đứa trẻ sinh ra, bao giờ cũng được gia đình tặng cho một giỏ sách. “Đó thực sự là món quà quý giá. Niềm đam mê đọc sách của mỗi người phải được xây dựng từ nhỏ. Làm thế nào để biến nó thành nhu cầu tự thân, giống như việc mình cần ăn, cần thở vậy. Cái cần nhất hiện nay để nâng cao nhận thức và khơi dậy niềm đam mê đọc sách của trẻ nhỏ là tìm cách khôi phục các tủ sách gia đình, chứ không phải sống theo “văn hóa trọc phú” chỉ thích khoe nhau tủ rượu” – nhà văn Nguyên Ngọc.
Hiền Anh