Từ cửa khẩu Mộc Bài, xe chúng tôi vào nội địa Campuchia.
Qua những cánh đồng trồng lúa một vụ, nên mùa này (tháng tư) trên đồng chỉ thưa thoáng điểm xuyết những cây thốt nốt, những cụm dừa, bên những căn nhà sàn lênh khênh, đặc điểm của đất nước bạn.
Thấy được cái nghèo của cư dân hai bên đường. Phổ biến là kiểu nhà sàn đứng trên bốn cột gỗ hoặc cột xi măng. Phía trên, nhà như một cái hộp nhỏ, nhiều nhà chỉ bưng kín chung quanh bằng gỗ hòm, mái lợp lá hoặc lợp một tấm tôn. Hiếm thấy một nhà xây hai ba tầng, thường chỉ xuất hiện ở các thị trấn đông dân cư. Đặc biệt, chúng tôi không gặp cái chợ nào bên đường. Chàng trai hướng dẫn viên Chan Vi Bo giải thích: Dân Campuchia nhiều người cả năm mới đi chợ một hai lần, họ tự trồng rau, nuôi gà, nuôi heo, tự cấp... Thốt nốt là cây tiêu biểu cho xứ sở Chùa Tháp. Cây đực có hoa, cây cái kết quả. Thường chủ cây leo lên lấy mật mang theo ống tre, treo lên hứng từng giọt mật ở nơi hoa bị cắt qua đêm, hôm sau mới đủ để uống. Vị ngọt rất thơm này không để được lâu, chỉ 5 tiếng đồng hồ đã chuyển thành rượu. Côngpông Chàm (bến nước của người Chàm) đất khá tốt, đã xuất hiện nhiều vạt đất rộng lớn trồng cao su. Có cả những cánh rừng cao su của người Việt thuê đất canh tác. Côngpông Chàm còn nổi tiếng về đặc sản dế mèn, có cả một khu chợ côn trùng (thị trấn Scoul): niềng niễng, nhền nhện, dế mèn, bọ cạp. Chúng tôi dừng xe, chỉ dám mua một túi dế nhấm nháp, ngon hơn, giòn hơn châu chấu rang quê nhà! Thèm một vại bia hơi Hà Nội phối hợp.
 Nụ cười đá |
Xế chiều, tới địa phận tỉnh Siêm Riệp. Siêm Riệp có dân số 70.000 người, trong đó 80% dân giàu lên bằng nguồn du lịch, đang là tỉnh nghèo (thứ 24) đã ngoi lên hàng thứ tư trong mấy tỉnh giàu. Đến Siêm Riệp, do còn sớm, chúng tôi lên thăm đền núi Phnong Bakheng, nằm giữa Angkor Wat và Angkor Thom, đây là trung tâm vương quốc Khmer đầu tiên, xây dựng thời vua Yasowarman I (889-915). Đặc biệt khu du lịch Siêm Riệp-Angkor này lại được một đại gia người Việt đứng ra thầu, ông Sáu Cờ (Xo Cung), riêng ông đã là chủ của hai khách sạn 5 sao.
Từ TP. Hồ Chí Minh đi đường bộ 490 km về phía Tây Bắc, ta tới thành phố Siêm Riệp, nằm kề phía Bắc biển hồ Tonlé Sap. Từ Siêm Riệp lên phía Bắc chỉ 4,5km, ta chạm đến một vùng quần thể kiến trúc toàn bằng những khối đá xanh. Trong vòng 160km2 có tới 200 chùa miếu xây đá như vậy mà trung tâm là Angkor Wat. Angkor Wat nằm trong vòng tường cao 8m, dày 1m hình vuông, mỗi cạnh 1,5 km. Có 5 tháp lớn ở giữa (không còn toàn vẹn). Tháp trung tâm cao nhất 65m. Có 7 vòng tháp, tượng trưng cho 7 rặng núi thiêng Meru (thần thoại Ấn Độ), Angkor Wat mang dáng một bông sen khổng lồ nở giữa đại ngàn. Chung quanh vòng tường là hào nước bao bọc Angkor Wat, rộng đến 190m. Con đường dẫn vào chính môn rộng 10m, dài 230m lát toàn bằng đá tảng, và cao 5 m so với mặt nước hồ hai bên. Những khối đá xanh còn dấu vết đục lỗ, hẳn để xỏ dây qua, hoặc để móc kéo khi vận chuyển chúng từ xa hàng trăm dặm.
Chưa hết bàng hoàng khâm phục sức nghĩ, sức người xây dựng một vùng huyền thoại đó, thì vào sâu bên trong, ta bắt gặp ngôi đền chính có tới 398 phòng, nghệ thuật chạm khắc đá tinh vi, kỳ diệu miêu tả sử thi Ấn Độ Mahabhrarata và Raymana trên trần phòng, trên hành lang, lan can. Nét khắc chìm khắc nổi thật sinh động cảnh các thần linh nhay múa, cả cảnh trêu chọc nam nữ, cảnh chiến trận, những động tác vung gươm, bắn cung. Ngựa lồng lên kéo những chiến xa thời trung cổ. Dãy hành lang tầng thấp nhất, là tác phẩm điêu khắc lớn và dài nhất thế giới: 800m chiều dài, 2,5 m chiều cao. Có lẽ biểu tượng nghệ thuật Khmer, là hình dáng uyển chuyển của các vũ nữ Apsara điêu khắc đá từ nơi đây.
Đến đền Ta Phrom, xây năm 1186, tôi mới bắt gặp dấu tích cuộc vật lộn, chống chọi của những công trình đá với sự tàn phá của thời gian: Những cây cổ thụ có tuổi vài trăm năm trở lên, trong đó phổ biến là cây dầu, gỗ thì xốp nhưng những bộ rễ thì luồn sâu vào những ngóc ngách của công trình, rồi từ đó nở to ra, đã vật ngã từng gã khổng lồ rắn chắc nằm ngổn ngang giữa rừng. Ở một đôi chỗ, rễ cây đã làm nứt đôi công trình đá, nhưng lại tỏa một nhánh rễ ôm trùm cả công trình, không cho nửa tòa tháp đổ xuống... chúng vừa phá đi vừa níu giữ như chỉ để chứng tỏ sức mạnh của mình.
Thiên nhiên và thời gian đã tạo hình cuộc vật lộn dai dẳng giữa những gã khổng lồ với bao vòm hang đa dạng, gợi ý cho đạo diễn phim Bí mật ngôi mộ cổ đưa ngôi sao Angelina Jolie tới thực hiện ý đồ, mặc nhiên quảng cáo miễn phí cho các tour du lịch Campuchia.
Trên dọc đường từ biên giới tới đây, tôi luôn gặp những đám cỏ xanh tốt, bên cụm dừa, cụm thốt nốt xanh đến rợn ngợp, không khỏi nhói lòng nghĩ đến một thời cả đất nước này là một bãi chiến trường. Dưới những cụm cây cỏ xanh rợn ngợp kia, hẳn còn âm khí những hồn oan. Máu hai dân tộc đã hòa chung dưới lớp đất này. Những chàng trai Việt tựa như những dũng sĩ Thạch Sanh lao vào sào huyệt của đại bàng tinh dẫu phải trả giá đắt, để cứu cả những cô vũ nữ Apsara mềm mại trong hình thể đá!
Angkor Thom (có nghĩa là kinh đô vĩ đại) xây dựng dưới triều vua Jayawarman VII (1181-1219), theo phong cách Bayon, sử dụng rộng rãi đá ong làm vật liệu xây dựng. Hai bên sườn con đường dẫn tới cổng vào là hai hàng tượng đá với 54 pho mỗi hàng, thần linh bên trái, ác quỷ bên phải.
 Đường phố Phnôm Pênh. |
Dường như hai hàng tượng trên đã dự báo hai thế lực thiện ác truyền đời đối kháng với nhau, Campuchia chứa đựng những mâu thuẫn kỳ lạ: Một đất nước có tục trẻ em nào cũng phải mấy năm đi tu, mới được coi là người tử tế. Khi đi hỏi vợ, đều được hỏi đã qua thời gian tu chùa chưa? Thế mà cũng đất nước ấy lại sinh ra những cánh đồng chết, lũ quỷ giết hàng triệu người bằng cuốc chim, búa tạ giữa thời đại vũ khí hạt nhân. Tội ác này lại do chính những người được ăn học ở một nước văn minh hàng đầu của nhân loại, về nước, họ đã thai nghén ra một chế độ quái đản (những tội danh của lịch sử: Pol Pot, Iêng Xari, Nuon Chea, Son Sen...), đàn áp Phật giáo, Thiên chúa giáo..., chà đạp mọi thành tựu văn minh của loài người: không tiền tệ, không ngân hàng, không luật pháp... Hướng dẫn viên Vi Bo 23 tuổi, không biết đến chiến tranh, nhưng vẫn mang nặng nỗi đau máu thịt bởi những cha chú cô dì anh đều là nạn nhân. Anh thuộc lòng quãng thời gian địa ngục đó: 3 năm, 8 tháng, 20 ngày.
Chính phủ Campuchia hiện nay, với nhiều chính sách nhân đạo, đã kích thích cho sự hồi sinh: Campuchia còn nghèo, nhưng phụ nữ sinh con đến nhà hộ sinh miễn phí, bệnh viện nhi đồng cũng miễn phí... Một thời gian chưa lấy gì làm dài, dân số đã nâng lên 14 triệu.
Trung tâm Angkor Thom là khu đền Bayon. Những cụm tháp đá có tạo hình đặc biệt: mỗi tòa tháp đều được điêu khắc 4 mặt người nhìn ra 4 phía. Mỗi gương mặt đá đều có chung tính chất đôn hậu, nhưng lại có riêng những nụ cười bí ẩn. Cả thảy có 54 khối tháp như vậy, cả thảy có 216 gương mặt và nụ cười bằng đá thách thức hậu thế tìm ra ý nghĩa... Tất nhiên thời gian tàn phá, đâu còn đủ số tháp như trên! Thế mà con người và rừng già nỡ chôn vùi những nụ cười triết học ấy suốt nửa thiên niên kỷ, từ cuộc thất trận của các vua Khmer trước người Xiêm (thế kỷ 15), về lập đô mới ở Phnôm Pênh. Kẻ thắng chỉ phá hủy mà không biết sử dụng. Người thua không đủ sức lấy lại cố đô! Rừng già và sự quên lãng năm thế kỷ đã bao phủ lên những triết gia bằng đá ấy... Herri Mouhot là người Pháp đã khám phá vào năm 1860, trả lại cho nhân loại một thế giới nghệ thuật điêu khắc cổ, có một không hai.
Tương phản với những nhà chòi 4 chân ven đường nông thôn, về Phnôm Pênh thủ đô, chúng tôi gặp những đường phố thoáng đãng với nhiều villa kiểu Pháp thế kỷ 19, những công viên cỏ xanh rộng rãi. Phố xá trung tâm như văn minh hơn một số con phố Hà Nội, Sài Gòn nhờ những xe hơi cao cấp, sang trọng, ít taxi vì nhiều xe hơi riêng của quan chức và những người giầu có, không thấy nạn tắc đường. Thành phố đẹp và đậm tính cách riêng nhờ mái Chùa Vàng bạc và Hoàng cung. Những tòa nhà Quốc hội, Bộ ngoại giao, một số cơ quan nhà nước đều có mái kiểu kiến trúc cung đình Khmer. Chưa kể cảm giác thoáng đãng nhờ Phnôm Pênh nằm ở giao điểm ba con sông Tonglé Sap, Bassac và Mê-kông.
Trong cảm nhận của tôi một đất nước nhỏ bé đã hồi sinh.