Cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán: Bịt kẽ hở quảng cáo trá hình

Kênh quảng cáo trá hình cần được kiểm soát

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, chiều 9/11, Quốc hội thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Trước đó, ngày 21/10, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan đã trình bày Tờ trình về dự án Luật. Một trong những nội dung đáng chú ý là sửa đổi, bổ sung các hành vi bị nghiêm cấm liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, đồng thời bổ sung quy định về hành vi trưng bày thuốc lá và bán thuốc lá trên môi trường điện tử.

Việc hoàn thiện các quy định này nhằm tăng cường kiểm soát hoạt động quảng bá, kinh doanh thuốc lá, khắc phục những kẽ hở trong thực thi pháp luật và góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Thực tế, trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán không đơn thuần là hoạt động sắp xếp hàng hóa mà còn là một hình thức quảng cáo gián tiếp. Các kệ trưng bày, quầy chuyên dụng, hệ thống chiếu sáng và cách sắp xếp bao bì bắt mắt được sử dụng để thu hút sự chú ý, khơi gợi tò mò và kích thích nhu cầu mua sản phẩm.

Việc đặt thuốc lá tại quầy thu ngân hoặc những vị trí dễ quan sát khiến người tiêu dùng thường xuyên tiếp xúc với hình ảnh sản phẩm. Sự hiện diện lặp đi lặp lại này có thể thúc đẩy hành vi mua ngoài dự định, duy trì thói quen hút thuốc và gây khó khăn cho những người đang cố gắng cai nghiện.

Đáng lo ngại hơn, trẻ em và thanh thiếu niên là nhóm dễ bị tác động bởi hình thức quảng bá này. Việc thường xuyên nhìn thấy bao bì thuốc lá tại cửa hàng tạp hóa, siêu thị, cửa hàng tiện lợi có thể khiến các em hình thành nhận thức sai lệch rằng thuốc lá là mặt hàng tiêu dùng thông thường, dễ tiếp cận và không quá nguy hiểm.

Trong khi đó, thuốc lá chứa nicotine là chất gây nghiện cao, đặc biệt gây hại đối với sự phát triển não bộ ở trẻ em và thanh thiếu niên. Sản phẩm còn chứa nhiều hóa chất độc hại, có khả năng gây ung thư và không có ngưỡng sử dụng an toàn.

Các nghiên cứu quốc tế cho thấy, hơn 25% người hút thuốc tại Australia từng mua thuốc lá chỉ vì nhìn thấy sản phẩm được trưng bày; hơn một phần ba số người đang cai nghiện cho biết họ cảm thấy thôi thúc mua thuốc trở lại khi nhìn thấy các sản phẩm này. Tại Hoa Kỳ, doanh số bán thuốc lá tăng từ 12-28% tại những cửa hàng có trưng bày sản phẩm.

Đáng chú ý, các phân tích tổng hợp quốc tế chỉ ra rằng thanh thiếu niên thường xuyên tiếp xúc với hình ảnh trưng bày thuốc lá tại điểm bán có khả năng từng thử hút thuốc cao gấp 1,6 lần và nguy cơ bị lôi cuốn vào việc hút thuốc trong tương lai cao gấp 1,3 lần so với nhóm ít tiếp xúc hơn.

Vi phạm trưng bày thuốc lá vẫn phổ biến tại các điểm bán

Việt Nam đã có những quy định tương đối toàn diện về cấm quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá tại Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Luật Thương mại và Luật Quảng cáo. Nhờ đó, tình trạng quảng cáo thuốc lá trên các phương tiện thông tin đại chúng, pano, áp phích đã giảm đáng kể.

Tuy nhiên, hoạt động quảng bá tại điểm bán vẫn còn nhiều vấn đề cần kiểm soát. Các doanh nghiệp thuốc lá có thể tận dụng hình thức trưng bày sản phẩm, sử dụng hình ảnh bao thuốc, tút thuốc hoặc tổ chức các chương trình tặng quà để thu hút người mua.

Nghiên cứu năm 2024 do Trường Đại học Y tế công cộng thực hiện tại 2.414 điểm bán ở 8 tỉnh, thành phố cho thấy, 23,1% điểm bán vi phạm quy định cấm quảng cáo, 4,9% vi phạm quy định cấm khuyến mại và 40,9% trưng bày thuốc lá vượt số lượng cho phép.

Những số liệu này cho thấy việc chỉ kiểm soát số lượng sản phẩm được trưng bày chưa đủ để loại bỏ tác động quảng cáo tại điểm bán. Ngay cả khi số lượng bao thuốc được giới hạn, sự hiện diện của hình ảnh sản phẩm vẫn có thể tạo ra hiệu ứng thu hút và kích thích nhu cầu tiêu dùng.

Do đó, việc bổ sung quy định cấm trưng bày sản phẩm và hình ảnh thuốc lá tại điểm bán được xem là giải pháp quan trọng nhằm loại bỏ một kênh quảng cáo trá hình, giảm mức độ hiện diện của thuốc lá trong môi trường bán lẻ.

Biện pháp này không chỉ hướng tới việc hạn chế khả năng tiếp cận của trẻ em, thanh thiếu niên mà còn góp phần giảm hành vi mua thuốc lá ngoài dự định, hỗ trợ những người đang cai nghiện và bảo vệ người không hút thuốc.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy hiệu quả

Trên thế giới, nhiều quốc gia đã triển khai quy định cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán như một giải pháp quan trọng trong chiến lược kiểm soát thuốc lá.

Tại khu vực ASEAN, Thái Lan ban hành quy định từ năm 2005, Brunei năm 2010, Singapore năm 2017, Lào năm 2021 và Malaysia từ ngày 1/4/2025.

Thực tiễn tại các quốc gia này cho thấy chính sách nhận được sự ủng hộ đáng kể từ cộng đồng. Tại Thái Lan, khảo sát năm 2006 cho thấy 91% người hút thuốc biết đến quy định cấm trưng bày và 77% đánh giá chính sách này có hiệu quả. Tỷ lệ người hút thuốc ủng hộ lệnh cấm trưng bày hoàn toàn sản phẩm thuốc lá tại Thái Lan đạt 92%.

Tại Malaysia, từ ngày 1/4/2025, các sản phẩm thuốc lá và thuốc lá điện tử không còn được phép trưng bày công khai tại cửa hàng bán lẻ và cơ sở kinh doanh. Thay vào đó, sản phẩm phải được cất giữ trong các tủ đóng, khuất tầm nhìn của công chúng.

Một nghiên cứu so sánh giữa Australia, Canada với Anh và Mỹ cũng cho thấy, tỷ lệ người hút thuốc nhận biết quảng cáo thuốc lá từ kệ trưng bày giảm mạnh tại các quốc gia áp dụng lệnh cấm. Cụ thể, tỷ lệ này tại Canada giảm từ 74,1% xuống 6,1%, tại Australia giảm từ 73,9% xuống 42,9%.

Những kinh nghiệm trên cho thấy cấm trưng bày thuốc lá là biện pháp có cơ sở thực tiễn, góp phần hạn chế quảng cáo gián tiếp, giảm sự tiếp xúc của thanh thiếu niên với hình ảnh thuốc lá và hỗ trợ mục tiêu giảm tỷ lệ hút thuốc trong cộng đồng.

Trong bối cảnh Quốc hội thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, việc hoàn thiện quy định theo hướng cấm trưng bày sản phẩm và hình ảnh thuốc lá tại điểm bán có ý nghĩa quan trọng. Đây không chỉ là giải pháp khắc phục những kẽ hở trong kiểm soát quảng cáo, khuyến mại mà còn góp phần cụ thể hóa các cam kết của Việt Nam trong Công ước khung của Tổ chức Y tế thế giới về kiểm soát thuốc lá.

Cùng với việc kiểm soát hoạt động trưng bày tại điểm bán, cần có giải pháp ngăn chặn kịp thời các hình thức quảng cáo thuốc lá trên môi trường mạng, nhất là hoạt động quảng bá thông qua người có ảnh hưởng trên mạng xã hội.

Giảm sự hiện diện của thuốc lá trong đời sống thường ngày, đặc biệt tại những địa điểm trẻ em dễ tiếp cận, là một trong những bước đi cần thiết để ngăn ngừa nguy cơ sử dụng thuốc lá từ sớm, bảo vệ sức khỏe thế hệ trẻ và hướng tới một cộng đồng khỏe mạnh hơn.