Tại phiên chất vấn và trả lời chất vấn tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, trả lời ý kiến của đại biểu Si Thị Mai Anh (Đoàn Lào Cai) và đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn Đồng Tháp) về việc kiểm soát trí tuệ nhân tạo (AI) trong giáo dục cũng như tình trạng học sinh dùng AI giải bài tập, Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân nhấn mạnh không nên quá lạm dụng AI trong học đường. Dẫn thực tế nhiều nước phát triển đang hạn chế, thậm chí cấm học sinh sử dụng AI ở các cấp học thấp, Bộ trưởng bày tỏ sự đồng tình với hướng tiếp cận này nhằm tránh tác động tiêu cực tới quá trình hình thành tư duy và nhân cách người học.
Quan điểm thận trọng này là hoàn toàn có cơ sở và hết sức cần thiết. Thực tế cho thấy, không chỉ học sinh phổ thông mà ngay cả ở giảng đường đại học hiện nay, tình trạng lạm dụng AI cũng đang diễn ra khá phổ biến.
Nhiều sinh viên giao phó gần như trọn vẹn việc viết tiểu luận, báo cáo thực tập, tóm tắt tài liệu, thậm chí viết mã lập trình cho các công cụ AI. Sản phẩm nộp lên có thể rất trôi chảy, đúng chuẩn, nhưng khi giảng viên hỏi lại về cách tư duy hay yêu cầu giải thích từng phần nội dung do chính mình làm ra, không ít em lại lúng túng, không nắm được bản chất.
Từ thực tế đáng lo ngại ở bậc đại học nhìn xuống bậc phổ thông, trong bối cảnh các ứng dụng AI phổ biến đến mức học sinh chỉ cần cầm điện thoại lên là dùng được miễn phí, việc đặt ra giới hạn sớm lúc này là hết sức cần thiết và kịp thời.
Ảnh minh hoạ.
Từ chuyện chụp ảnh giải bài đến thói quen lười động não
Ở bậc phổ thông hiện nay, không khó để bắt gặp cảnh học sinh dùng AI để làm bài tập về nhà. Chỉ cần mở điện thoại chụp ảnh đề toán, gõ vài dòng yêu cầu viết một bài văn hay tóm tắt tác phẩm, chưa đầy 5 giây sau màn hình đã hiện ra lời giải chi tiết. Tiện thì có tiện thật, nhưng nếu chuyện này diễn ra hằng ngày thì hệ lụy rất lớn.
Về bản chất, các công cụ AI hiện nay hoạt động bằng cách tổng hợp dữ liệu có sẵn trên mạng rồi ghép nối lại thành câu trả lời sao cho trôi chảy, nghe có vẻ hợp lý nhất. Vì thế, AI không phải lúc nào cũng đúng. Ngay cả người lớn, người làm chuyên môn khi dùng AI vẫn phải kiểm tra lại từng con số, từng trích dẫn vì máy rất hay tự suy diễn thông tin. Trong khi đó, học sinh tiểu học, THCS kiến thức nền còn mỏng, chưa phân biệt được đúng - sai. Các em rất dễ tin tuyệt đối vào đáp án máy đưa ra, dẫn đến học sai kiến thức ngay từ đầu.
Đáng lo hơn là tâm lý ỷ lại. Khi gặp một bài toán khó hay một đề văn cần suy nghĩ, thay vì ngồi nháp, tìm tòi, nhiều em lập tức hỏi AI để chép cho xong. Lâu dần, học sinh mất luôn thói quen tự đọc, tự viết và tự giải quyết vấn đề. Nếu không chấn chỉnh từ bậc phổ thông, thói quen ỷ lại này sẽ theo các em lên tới giảng đường đại học, khiến người học rất khó tự đứng vững khi bước vào thị trường lao động.
Rủi ro lộ thông tin cá nhân và cạm bẫy lừa đảo trên mạng
Ngoài chuyện học hành, việc trẻ nhỏ tự do dùng các ứng dụng AI còn kéo theo nhiều nguy cơ mất an toàn trên mạng - điều mà các đại biểu Quốc hội và Bộ trưởng Bộ KH&CN đã cảnh báo rất rõ.
Đa số học sinh hiện nay dùng AI một cách vô tư, không hề biết rằng mọi câu hỏi, hình ảnh, giọng nói hay tài liệu mình đưa lên đều được hệ thống lưu lại để phục vụ dữ liệu chung. Nhiều em hồn nhiên tải ảnh cá nhân, ảnh gia đình, thậm chí thông tin trường lớp lên các ứng dụng chỉnh sửa ảnh, tạo video bằng AI. Khi những dữ liệu này lọt ra ngoài, kẻ xấu có thể lợi dụng để cắt ghép, giả mạo khuôn mặt, giọng nói nhằm lừa đảo chính gia đình các em hoặc bôi nhọ bạn bè trên mạng xã hội.
Bên cạnh đó, trên mạng hiện nay tràn ngập các hình ảnh, video do AI tạo ra giống hệt người thật, việc thật. Nếu học sinh không được hướng dẫn cách nhận biết và các nền tảng không gắn nhãn rõ ràng đâu là nội dung do AI tạo ra, các em rất dễ bị dẫn dắt bởi tin giả, thông tin độc hại.
Quản lý thế nào cho sát thực tế, không cấm suông?
Nói như vậy không có nghĩa là chúng ta quay lưng với công nghệ. AI là xu thế tất yếu, sau này các em lớn lên đi làm chắc chắn phải biết dùng AI. Nhưng dùng ở lứa tuổi nào, dùng vào việc gì và quản lý ra sao mới là mấu chốt. Nếu nhà trường chỉ ra quy định cấm trên lớp, còn về nhà học sinh vẫn thoải mái ôm điện thoại, máy tính thì việc hạn chế sẽ không mang lại hiệu quả.
Để quy định đi vào thực tế, theo tôi cần sự phối hợp đồng bộ từ ba phía: nhà quản lý, nhà trường và gia đình.
Thứ nhất, với cơ quan quản lý và các đơn vị cung cấp công nghệ, cần có quy định quản lý và công cụ kiểm soát rõ ràng theo độ tuổi. Các ứng dụng AI cung cấp tại Việt Nam phải tuân thủ quy định xác thực người dùng, gắn nhãn nội dung do AI tạo ra và bảo vệ dữ liệu trẻ em. Đặc biệt, ngành giáo dục nên nghiên cứu xây dựng những công cụ hỗ trợ học tập dành riêng cho học sinh, được lập trình theo nguyên tắc chỉ gợi ý phương pháp, đặt câu hỏi dẫn dắt để học sinh tự suy nghĩ chứ tuyệt đối không trả ra đáp án chép sẵn.
Thứ hai, về phía nhà trường và thầy cô giáo, cần phân định rõ ràng môn nào, phần nào được dùng công nghệ và phần nào bắt buộc phải làm thủ công. Ở tiểu học và THCS, cần ưu tiên rèn kỹ năng đọc, viết, tính toán và tư duy độc lập; hạn chế tối đa việc giao những bài tập về nhà mà học sinh có thể dễ dàng nhờ AI làm hộ. Thầy cô cũng cần đổi mới cách kiểm tra, đánh giá, tăng cường hỏi đáp trực tiếp, thực hành tại lớp để học sinh buộc phải tự học thực chất.
Thứ ba, về phía phụ huynh, không nên giao khoán con cho chiếc điện thoại thông minh. Cha mẹ cần dành thời gian trò chuyện, nắm bắt xem con đang dùng những ứng dụng gì để học tập. Hiện nay trên điện thoại hay máy tính đều có sẵn các tính năng kiểm soát của phụ huynh, cha mẹ hoàn toàn có thể cài đặt để giới hạn thời gian sử dụng và chặn các ứng dụng không phù hợp với lứa tuổi của con.
Hạn chế học sinh nhỏ tuổi dùng AI không phải là ngăn cản các em tiếp cận cái mới, mà là giữ cho các em một khoảng thời gian cần thiết để rèn luyện bộ não, hình thành nền tảng kiến thức và bản lĩnh vững vàng. Khi đã có tư duy độc lập và nhận thức đúng đắn, các em mới có thể làm chủ công nghệ thay vì để công nghệ dẫn dắt.
TS. Nguyễn Bá Nghiễn (Trường Công nghệ thông tin, Đại học Công nghiệp Hà Nội)
