Người gia đình thường quây quần bên mâm cơm chung, mỗi người một bát, tự gắp thức ăn. Vì vậy, muốn bữa ăn lành mạnh, mâm cơm chung cần cân đối và mỗi người gắp vào bát riêng của mình những gì và bao nhiêu là hợp lý.
1. Sắp mâm cơm thế nào để có bữa ăn lành mạnh, đủ các nhóm chất?
Một mâm cơm lành mạnh cần có đủ bốn nhóm thực phẩm theo tỷ lệ dễ nhớ:
- Rau và trái cây: Chiếm khoảng 1/2 lượng thức ăn trên mâm. Nên có ít nhất một đĩa rau và một bát canh rau, càng nhiều màu càng tốt. Viện Dinh dưỡng khuyến nghị người trưởng thành ăn ít nhất 400 g rau và trái cây mỗi ngày. Lưu ý: khoai lang, khoai tây, khoai sọ, ngô, sắn không tính là rau mà thuộc nhóm cơm và tinh bột.
- Cơm và các món tinh bột: Chiếm khoảng 1/4. Nên trộn thêm gạo lứt, hạt (đậu, vừng, kê, lạc) hoặc thay một phần cơm bằng khoai, ngô.
- Món đạm: Chiếm khoảng 1/4; gồm cá, tôm, thịt, trứng, đậu phụ, các loại đậu. Hạn chế thịt đỏ (chỉ nên ăn 50 - 70 g/ngày), tránh đồ chế biến sẵn như xúc xích, giò chả, lạp xưởng.
- Chất béo tốt dùng vừa đủ: Dầu đậu nành, dầu lạc, dầu vừng, mỡ cá. Hạn chế mỡ động vật và đồ chiên rán.
- Bát nước chấm nên đặt vừa đủ và nhớ chấm nhẹ tay; đồ uống là nước lọc hoặc trà không đường.
Chất xơ trong rau làm đường từ cơm, tinh bột vào máu chậm hơn, giúp no lâu và hỗ trợ giảm mỡ máu. Gạo lứt, ngô còn giữ lớp cám giàu chất xơ và vitamin nhóm B, nên đường huyết tăng từ từ thay vì tăng nhanh như cơm trắng. Chất đạm là nguyên liệu xây dựng cho cơ bắp, tạo máu và chức năng miễn dịch. Chất béo tốt giúp hấp thu vitamin A, D, E, K và bảo vệ mạch máu.
Hãy quan sát mâm cơm và tự đánh giá: Rau xanh đã chiếm phần lớn chưa? Đã có món ăn giàu chất đạm chưa? Lượng cơm có vừa đủ không? Đảm bảo ba yếu tố này sẽ giúp bạn xây dựng một bữa ăn cân đối và đầy đủ dinh dưỡng.

Mâm cơm chung cần cân đối về tỷ lệ giữa bốn nhóm chất dinh dưỡng cơ bản.
2. Ba sai lầm mâm cơm nhiều người đang mắc phải
2.1. Sai lầm 1: Rau chỉ là món phụ
Mâm có thịt, có cá nhưng chỉ một đĩa rau nhỏ, hoặc là một bát canh với lượng rau rất ít (như canh rau cải, rau ngót, canh ngao). Điều tra quốc gia STEPS năm 2021 của Bộ Y tế cho thấy khoảng 60% người trưởng thành chưa ăn đủ 400 g rau quả mỗi ngày. Nhiều cơm trắng, ít rau khiến đường huyết lên xuống thất thường, lâu ngày dễ mắc thừa cân, đái tháo đường type 2.
2.2. Sai lầm 2: Đủ món nhưng quá mặn, nhiều dầu
Người Việt ăn trung bình khoảng 8,1 g muối mỗi ngày, cao hơn khoảng 62% so với mức khuyến nghị của WHO là dưới 5 g muối/ngày (tương đương khoảng một thìa cà phê). Khi ăn mặn, cơ thể giữ nước, lượng máu trong lòng mạch tăng, làm tăng áp lực lên thành mạch. Đó là con đường dẫn tới tăng huyết áp, đột quỵ và các biến cố tim mạch. Hãy ưu tiên luộc, hấp, nấu canh; pha nước chấm nhạt và chấm ít.
2.3. Sai lầm 3: Ăn quá nhiều thịt
Theo số liệu thống kê, lượng thịt tiêu thụ bình quân đầu người tại Việt Nam tăng từ 84 g/người/ngày năm 2010 lên khoảng 136,4 g/người/ngày năm 2020, trong khi nhu cầu thịt đỏ mỗi ngày chỉ 50 - 70 g. Ăn nhiều thịt đỏ và thịt chế biến sẵn liên quan đến tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng và bệnh tim mạch.
Ăn quá nhiều đạm có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho thận; năng lượng dư thừa trong khẩu phần cũng có thể góp phần gây tích lũy mỡ. Trong tuần, hãy xen kẽ cá (3 - 5 bữa), đậu phụ, các loại đậu (đậu hạt, đậu cô ve, đậu đũa, giá đỗ…).
3. Khẩu phần cơm phù hợp cho mỗi người
Mâm cơm là chung nhưng khẩu phần cơm và thức ăn của mỗi người không giống nhau. Với người lớn khỏe mạnh, làm việc nhẹ, một bát cơm lành mạnh mỗi bữa gồm khoảng một bát con cơm, rau gắp vào nhiều gấp đôi cơm, món đạm cỡ ½ bát cơm. Hiệu chỉnh cho phù hợp nhu cầu của từng người như sau:
- Trẻ em: Cần đủ đạm, sắt, canxi để lớn; trẻ 2 - 5 tuổi cần ít nhất 250 g rau quả/ngày (mỗi bữa cần 1/3 - 1/2 miệng bát con rau), trẻ 6 - 9 tuổi khoảng 350 g (lưng bát con rau). Không nêm thêm muối, đường cho trẻ nhỏ.
- Người lao động nặng: Thêm cơm để đủ sức, nhưng vẫn đủ rau; lượng rau tương ứng với lượng cơm.
- Người cao tuổi: Dễ mất cơ, nên ưu tiên đạm mềm như cá, trứng, đậu phụ, sữa; chia nhỏ bữa nếu ăn kém.
- Phụ nữ mang thai, cho con bú: Cần thêm đạm, sắt, acid folic, canxi theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
- Người đái tháo đường: Bớt cơm, xen kẽ cơm gạo lứt, thêm hạt vào bữa cơm, ăn 1/3 rau trước, sau đó ăn cơm với phần rau còn lại.
- Người bệnh thận, gan, tim: Lượng đạm, muối, kali theo chỉ định của bác sĩ.
Hãy bắt đầu từ việc thêm một đĩa rau lên mâm, thêm khoai/ngô vào bữa cơm để giảm lượng cơm ăn; rắc thêm hạt vào bát cơm, hoặc pha nước chấm nhạt hơn. Mâm cơm chung ấm áp, bát cơm riêng vừa đủ, đó là cách ăn lành mạnh cho cả gia đình.
Xem thêm bài đang được quan tâm:


