Áp lực từ rác thải nhựa trong hoạt động khám chữa bệnh
Trong hoạt động chuyên môn y tế, vật tư tiêu hao làm từ nhựa (bơm kim tiêm, dây truyền dịch, bao bì thuốc, găng tay...) đóng vai trò không thể thay thế do tính vô khuẩn và tiện lợi. Tuy nhiên, khối lượng phát sinh khổng lồ của loại chất thải này đang đặt ra thách thức lớn về mặt quản lý môi trường. Trước bối cảnh đó, Thông tư 20/2021/TT-BYT ra đời đã thay thế các quy định cũ, đưa ra cách tiếp cận mới: chuyển từ "xử lý thụ động" sang "giảm thiểu chủ động" và coi chất thải nhựa không nguy hại là một nguồn tài nguyên có thể tái chế.
Khác với tư duy quản lý rác thải truyền thống thường tập trung vào khâu "đầu ra" (xử lý), Mục 5 của Thông tư 20/2021/TT-BYT nhấn mạnh vào việc kiểm soát "đầu vào".
Theo đó, các cơ sở y tế có trách nhiệm rà soát ngay từ khâu mua sắm, lắp đặt thiết bị và vật tư. Quy định yêu cầu ưu tiên các sản phẩm thân thiện với môi trường, hạn chế tối đa các vật tư y tế sử dụng một lần nếu có phương án thay thế phù hợp mà vẫn đảm bảo an toàn chuyên môn.
Thực tế tại nhiều bệnh viện lớn như Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, Bệnh viện Trung ương Huế, quy định này đã được cụ thể hóa thông qua việc thay thế túi ni lông khó phân hủy đựng thuốc cho bệnh nhân bằng túi giấy hoặc túi tự hủy sinh học. Trong các cuộc họp hành chính, chai nước nhựa dùng một lần đã được loại bỏ, thay thế bằng bình đựng nước cá nhân hoặc ly thủy tinh. Đây là minh chứng cho việc tuân thủ quy định về "Có biện pháp, lộ trình và thực hiện hạn chế sử dụng sản phẩm nhựa sử dụng một lần" được nêu rõ trong Thông tư.
Điểm đột phá và mang tính khoa học nhất của Thông tư 20 nằm ở quy định về Phân định chất thải y tế (Mục 2). Trước đây, tâm lý e ngại "rác bệnh viện là nguy hiểm" khiến nhiều loại nhựa sạch bị tiêu hủy lãng phí cùng rác lây nhiễm.
Thông tư 20/2021/TT-BYT, tại Mục 2.2, đã định nghĩa rõ ràng các loại chất thải rắn thông thường (có thể tái chế) bao gồm:
Hóa chất thải bỏ không có thành phần nguy hại. Vỏ chai, lọ đựng thuốc, hóa chất không thuộc nhóm gây độc tế bào và không có cảnh báo nguy hại. Vỏ lọ vắc xin không thuộc loại vắc xin bất hoạt hoặc giảm độc lực. Các loại chất thải nhựa không dính mẫu bệnh phẩm.
Quy định này là "chìa khóa" để các Khoa Kiểm soát nhiễm khuẩn tại các bệnh viện thực hiện phân loại ngay tại nguồn. Đơn cử như tại Bệnh viện Chợ Rẫy, việc tách riêng vỏ chai dịch truyền (nhựa PE sạch) ngay tại buồng bệnh đã giúp thu hồi hàng tấn nhựa mỗi năm để phục vụ tái chế, thay vì phải tốn chi phí đắt đỏ để thiêu đốt như rác thải nguy hại.
Quy trình quản lý chất thải nhựa phục vụ tái chế
Dựa trên Mục 6 của Thông tư, việc quản lý chất thải nhựa tái chế phải tuân thủ quy trình nghiêm ngặt để đảm bảo an toàn tuyệt đối, tránh thất thoát rác thải lây nhiễm ra cộng đồng dưới danh nghĩa tái chế.
Cụ thể, cơ sở y tế phải ban hành danh mục chất thải rắn thông thường được phép thu gom phục vụ tái chế (căn cứ Phụ lục 01). Quy trình này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các khoa/phòng:
Tại nguồn phát sinh: Nhân viên y tế phải phân loại chính xác. Tuyệt đối không được để lẫn chất thải lây nhiễm (bông băng dính máu, kim tiêm) vào thùng rác tái chế.
Tái chế rác thải nhựa an toàn tại các cơ sở y tế.
Thu gom và lưu giữ: Chất thải nhựa tái chế phải được lưu giữ tại khu vực riêng biệt, không để chung với khu vực chứa chất thải lây nhiễm để tránh nhiễm khuẩn chéo (theo quy định tại Mục 4).
Chuyển giao: Theo Mục 8, việc chuyển giao chất thải rắn thông thường (bao gồm nhựa tái chế) phải được thực hiện với các đơn vị có chức năng pháp lý phù hợp. Việc mua bán, chuyển giao tự phát cho các cơ sở thu mua phế liệu không đủ điều kiện là hành vi vi phạm pháp luật.
Hiệu quả của việc giảm thiểu chất thải nhựa không chỉ nằm ở văn bản giấy tờ mà phụ thuộc vào yếu tố con người. Mục 11 của Thông tư quy định rõ trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở y tế trong việc bố trí kinh phí, nhân lực và tổ chức đào tạo.
Một ví dụ điển hình về công tác này là mô hình "Bệnh viện Xanh - Sạch - Đẹp" được Bộ Y tế phát động. Tại các bệnh viện tuyến tỉnh, việc tập huấn Thông tư 20 được đưa vào tiêu chí đánh giá thi đua hàng năm. Nhân viên y tế, hộ lý và cả nhân viên vệ sinh công nghiệp đều phải nắm vững quy tắc phân loại rác: Đâu là rác lây nhiễm (thùng vàng), đâu là rác sinh hoạt (thùng xanh), và đâu là rác tái chế (thùng trắng). Sự đồng bộ này giúp giảm thiểu sai sót trong quá trình thu gom.
Bên cạnh đó, chế độ báo cáo định kỳ (Mục 9) buộc các cơ sở y tế phải minh bạch số lượng chất thải phát sinh và xử lý. Điều này tạo ra cơ sở dữ liệu quan trọng để cơ quan quản lý nhà nước (Sở Y tế, Sở Tài nguyên và Môi trường) giám sát và điều chỉnh chính sách kịp thời.
Thông tư 20/2021/TT-BYT thể hiện tầm nhìn chiến lược của ngành Y tế trong việc cân bằng giữa nhiệm vụ chăm sóc sức khỏe nhân dân và bảo vệ môi trường. Việc thực hiện nghiêm túc các quy định về giảm thiểu và quản lý chất thải nhựa không chỉ giúp các bệnh viện tiết kiệm chi phí xử lý rác thải mà còn góp phần xây dựng hình ảnh cơ sở y tế văn minh, hiện đại và có trách nhiệm với cộng đồng.