1. Bức tranh toàn cảnh về dự phòng HIV và những khoảng trống hiện tại
Tại Hội thảo "Phát động Tháng hành động quốc gia phòng, chống HIV/AIDS và cập nhật thông tin về HIV/AIDS" do Bộ Y tế phối hợp với Ủy Ban nhân dân tỉnh Cần Thơ vừa tổ chức, bà Patricia Ongpin, Giám đốc Quốc gia Chương trình phối hợp của Liên Hợp Quốc về HIV và AIDS (UNAIDS) đã chia sẻ bức tranh dịch tễ HIV tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Số liệu cho thấy tốc độ giảm số ca nhiễm mới HIV từ năm 2010 đến 2025 tại khu vực này chỉ đạt 21%, chậm hơn nhiều so với mức giảm 42% trên toàn cầu.
Sự chậm chạp này báo hiệu một cuộc khủng hoảng về dự phòng, khi số ca nhiễm mới đang gia tăng ở 11 quốc gia trong khu vực. Các nhóm dân số chính có nguy cơ cao lây nhiễm HIV và bạn tình của họ chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Cụ thể, phân bổ số nhiễm HIV mới theo nhóm dân số trong khu vực năm 2022 cho thấy:
- Nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM) chiếm 43%.
- Người tiêm chích ma túy chiếm 12%.
- Người bán dâm chiếm 7%.
- Bạn tình (không phải khách hàng) của những người trong các nhóm nêu trên chiếm 12%.
- Phụ nữ chuyển giới chiếm 2%.
- Người mua dâm chiếm 3%.
- Người thuộc các nhóm dân số khác chiếm 21%.
Bên cạnh đó, độ bao phủ trung bình các dịch vụ dự phòng HIV trong các nhóm chính từ các khảo sát giai đoạn 2020 - 2024 còn rất hạn chế: Người bán dâm đạt 47%, người chuyển giới đạt 38%, nam quan hệ tình dục đồng giới đạt 32%, và người tiêm chích ma túy chỉ đạt 21%. Số người sử dụng PrEP uống còn rất thấp, với khoảng hơn 195.000 người sử dụng vào năm 2024, chỉ đạt 2,4% so với mục tiêu 8,2 triệu người vào năm 2025.
Bà Patricia Ongpin, Giám đốc Quốc gia Chương trình phối hợp của Liên Hợp Quốc về HIV và AIDS (UNAIDS) đã chia sẻ bức tranh dịch tễ HIV tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
2. Bước ngoặt y sinh: Lenacapavir và các lựa chọn PrEP tác dụng kéo dài
Trước thực trạng đó, khoa học y dự phòng đang chứng kiến những bước tiến mang tính cách mạng nhằm đa dạng hóa lựa chọn cho người có nguy cơ cao. Theo các cập nhật từ WHO và CDC Hoa Kỳ, các khoảng cách giữa các liều dùng ngày càng được kéo dài:
Lenacapavir (LEN) dạng tiêm tác dụng kéo dài: WHO có hướng dẫn mới khuyến cáo rằng lenacapavir dạng tiêm tác dụng kéo dài nên được cung cấp như một lựa chọn dự phòng bổ sung cho người có nguy cơ nhiễm HIV, như một phần của các biện pháp dự phòng phối hợp (khuyến cáo mạnh, mức độ bằng chứng từ trung bình đến cao).
Chiến lược xét nghiệm cho PrEP dạng tiêm: Theo hướng dẫn mới của WHO, các test chẩn đoán nhanh có thể được sử dụng để xét nghiệm HIV khi bắt đầu, trong quá trình sử dụng hoặc khi ngừng thuốc PrEP dạng tiêm (khuyến cáo mạnh, mức độ bằng chứng rất thấp).
Đến tháng 6/2026, đã có hơn 50.000 người ở 9 quốc gia châu Phi được điều trị dự phòng HIV bằng lenacapavir tiêm 2 lần mỗi năm, chủ yếu tại các cơ sở y tế công lập. Các tổ chức như Quỹ Toàn cầu, Unitaid, CHAI và các đối tác đang phối hợp giảm giá thành lenacapavir xuống còn 40 USD/người/năm cho các nước có thu nhập thấp kể từ năm 2027.
Khoa học điều trị HIV đang tiến những bước dài để giúp người bệnh giảm bớt gánh nặng uống thuốc mỗi ngày. Nếu như trước đây, người bệnh phải uống thuốc đều đặn mỗi ngày một lần với các loại quen thuộc như B/F/TAF, DTG/3TC hay TLD, thì nay các nhà khoa học đã thử nghiệm thành công giai đoạn 3 qua các nghiên cứu ISLEND-1 và ISLEND-2 với loại thuốc uống kết hợp ISL/LEN, cho phép người bệnh chỉ cần uống một lần mỗi tuần.
Bước tiến đột phá hơn là hình thức tiêm định kỳ hai tháng một lần (mỗi 8 tuần) với sự kết hợp của cabotegravir và rilpivirine (CAB/RPV) qua các thử nghiệm lớn như LATA và IMPALA. Sự phát triển này mang đến cho người sống chung với HIV nhiều lựa chọn linh hoạt hơn, giúp giảm bớt áp lực tâm lý và việc phải nhớ uống thuốc đều đặn hàng ngày.
3. Doxy-PEP: Vũ khí mới trong dự phòng nhiễm khuẩn lây truyền qua đường tình dục (STIs)
TS. BS. Nguyễn Thị Thúy Vân, đại diện WHO tại Việt Nam
TS. BS. Nguyễn Thị Thúy Vân, đại diện WHO tại Việt Nam cho biết, bên cạnh HIV, các nhiễm khuẩn lây truyền qua đường tình dục (STIs) đang gia tăng trên toàn cầu với 1 triệu ca nhiễm mới mỗi ngày, có gánh nặng cao hơn tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình, đặc biệt trong các quần thể đích như MSM và chuyển giới nữ.
Để giải quyết thách thức này, WHO đã đưa ra các khuyến cáo mới về dự phòng sau phơi nhiễm bằng doxycycline (doxy-PEP):
Đối tượng và chỉ định: Doxycycline dự phòng sau phơi nhiễm (PEP) có thể được cung cấp cho nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM) và chuyển giới nữ để dự phòng nhiễm khuẩn lây qua đường tình dục. Cần ưu tiên những người có tiền sử mắc STI gần đây hoặc tái diễn, đặc biệt là giang mai, cũng như những người thuộc các mạng lưới tình dục hoặc ở những nơi có tỷ lệ mắc STI cao.
Cách thức sử dụng: Uống liều duy nhất gồm 2 viên hàm lượng 100 mg (tổng cộng 200 mg doxycycline) trong vòng 72 giờ sau quan hệ tình dục không dùng bao cao su, lý tưởng nhất là trong vòng 24 giờ.
Các thử nghiệm lâm sàng và phân tích gộp cho thấy doxy-PEP giúp giảm mạnh tỷ lệ mắc giang mai (80%) và chlamydia (85%), đồng thời giảm vừa phải tỷ lệ mắc lậu (48%). Dữ liệu thực tế tại Pháp (ANRS 174 DOXYVAC) và tại Úc sau khi áp dụng hướng dẫn doxy-PEP năm 2023 cũng ghi nhận mức giảm đáng kể số ca chẩn đoán giang mai và chlamydia ở MSM.
Lưu ý: WHO không khuyến cáo doxy-PEP cho người khi sinh ra là nữ hoặc người khi sinh ra là nam nhưng không thuộc nhóm MSM, không dùng doxycycline hàng ngày (PrEP) và không sử dụng trên toàn dân hoặc không có nhóm đích. Việc triển khai cần đi kèm với việc theo dõi tình trạng kháng kháng sinh (AMR) đối với Neisseria gonorrhoeae và các vi khuẩn chí thường trú.
Cuộc cách mạng trong dự phòng và điều trị HIV với những bước tiến vượt bậc—từ những mũi tiêm tác dụng kéo dài 6 tháng một lần như lenacapavir cho đến giải pháp doxy-PEP phòng ngừa các bệnh lây truyền qua đường tình dục—đang dần mở ra một kỷ nguyên mới hoàn toàn. Việc đa dạng hóa các lựa chọn y sinh không chỉ giúp tháo gỡ rào cản tuân thủ điều trị hàng ngày, giảm áp lực tâm lý cho người sử dụng, mà còn tạo ra chiếc "lá chắn" bảo vệ toàn diện và bình đẳng hơn cho các nhóm quần thể đích. Để biến những thành tựu khoa học đột phá này thành tác động thực tế trong đời sống, sự tham gia chủ động của cộng đồng cùng các chính sách tiếp cận linh hoạt, công bằng sẽ là nền tảng cốt lõi giúp chúng ta vượt qua khủng hoảng dự phòng, tiến tới mục tiêu chấm dứt đại dịch AIDS vào năm 2030.
