Đầu tư phòng thí nghiệm phải xuất phát từ nhu cầu và nhiệm vụ nghiên cứu
Chiều ngày 12/11, trong phiên chất vấn của Quốc hội tại hội trường, đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi cho biết hạ tầng nghiên cứu hiện còn phân tán, nhiều phòng thí nghiệm được đầu tư tốt nhưng chưa khai thác hết công suất, trong khi việc chia sẻ thiết bị giữa các viện, trường, địa phương và doanh nghiệp còn hạn chế. Bà đề nghị Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ nêu giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng hạ tầng nghiên cứu, tránh đầu tư dàn trải, lãng phí.
Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết doanh nghiệp có nhu cầu lớn về hạ tầng nghiên cứu dùng chung, nhất là trong các lĩnh vực công nghệ cao. Ông dẫn ví dụ một doanh nghiệp bán dẫn muốn tham gia chuỗi sản xuất tại Việt Nam đã đặt vấn đề thuê thiết bị tại các trung tâm nghiên cứu dùng chung, thay vì phải đầu tư toàn bộ hạ tầng với chi phí lớn.
Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân trong phiên chất vấn và trả lời chất vấn chiều 12/11. Ảnh: Quốc hội media
Tuy nhiên, việc chia sẻ phòng thí nghiệm hiện gặp nhiều vướng mắc. Từ kinh nghiệm làm việc tại trường đại học, ông cho biết các đề án đầu tư thường đặt mục tiêu dùng chung thiết bị, nhưng khi triển khai lại khó thực hiện do những thủ tục liên quan đến quản lý, sử dụng tài sản công.
Bên cạnh đó, nhiều phòng thí nghiệm được đầu tư thiết bị tương tự nhau, có thể lên tới 50 tỷ đồng mỗi cơ sở, nhưng chưa tính toán đầy đủ chi phí vận hành, nhân lực và vật tư phục vụ nghiên cứu.
Theo Bộ trưởng, cách đầu tư phòng thí nghiệm cần thay đổi căn bản, xuất phát từ nhu cầu của nhà khoa học và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể, thay vì chủ yếu theo ý chí của người đứng đầu đơn vị.
Khi nhà khoa học trong hoặc ngoài nước đề xuất hướng nghiên cứu mới, nhu cầu xây dựng phòng thí nghiệm phải gắn với dự án và được hội đồng khoa học công nghệ thẩm định. Việc đầu tư cũng cần thực hiện theo từng giai đoạn, phù hợp tiến độ nghiên cứu, thay vì trang bị đồng loạt ngay từ đầu.
Ngoài ra, mỗi phòng thí nghiệm phải có kế hoạch vận hành trong cả vòng đời, xác định rõ nhu cầu nhân lực, thiết bị, kinh phí và phần đóng góp của Nhà nước, doanh nghiệp trong từng giai đoạn, chẳng hạn 5 năm.
"Cuối cùng, phải có sự phối hợp giữa viện, trường, doanh nghiệp. Ai là người vận hành, đóng góp như thế nào, cần có cơ chế rõ ràng. Như vậy thì Bộ mới phê duyệt", Bộ trưởng nói.
Phó chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội Trần Thị Nhị Hà cho rằng khoảng cách từ kết quả nghiên cứu đến sản phẩm thương mại là thách thức lớn đối với doanh nghiệp, thường được gọi là "thung lũng chết", nhất là giai đoạn kiểm chứng, thử nghiệm và hoàn thiện công nghệ.
Theo bà, Nghị định 265 đã quy định ưu đãi thuế đối với chi phí nghiên cứu, phát triển và hoàn thiện công nghệ. Tuy nhiên, phạm vi, điều kiện áp dụng ưu đãi, đặc biệt với những nghiên cứu rủi ro cao, chưa tạo ra sản phẩm thương mại, cần được hướng dẫn cụ thể. Bà đề nghị Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân làm rõ giải pháp khắc phục khoảng trống tài chính này và cơ chế phối hợp với Bộ Tài chính.
Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết "thung lũng chết" là giai đoạn doanh nghiệp chuyển từ nghiên cứu, phát triển công nghệ sang sản xuất thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm và đưa ra thị trường. Đây là thời điểm nhiều dự án thất bại, bởi dù đã làm chủ công nghệ, doanh nghiệp vẫn phải huy động vốn xây dựng nhà máy, mở rộng sản xuất và tìm kiếm khách hàng.
Ông lấy ví dụ công nghệ chế biến vỏ sầu riêng thành các hoạt chất. Ngay cả khi đã nghiên cứu thành công, doanh nghiệp vẫn cần đầu tư nhà máy, tổ chức thu gom nguyên liệu, tìm thị trường tiêu thụ và tính toán mức giá phù hợp để người trồng sầu riêng tham gia cung ứng.
Theo Bộ trưởng, chuyển từ công nghệ sang sản phẩm thương mại là cả quá trình, đòi hỏi đầu tư lớn cho sản xuất, mở rộng quy mô và tiếp thị. "Đây cũng là giai đoạn cần nhiều vốn nhất", ông nói.
Vì vậy, các quỹ đầu tư mạo hiểm có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua giai đoạn này, nhưng số lượng quỹ tại Việt Nam hiện còn hạn chế.
Bộ trưởng cho rằng cần phát triển cơ chế đầu tư mạo hiểm để tạo nguồn lực cho doanh nghiệp hoàn thiện công nghệ, mở rộng sản xuất và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Đối với những vấn đề liên quan ưu đãi thuế và phối hợp với Bộ Tài chính, ông cho biết sẽ trả lời đại biểu bằng văn bản.
Đại biểu Nguyễn Cao Sơn (Phú Thọ) cho rằng với doanh nghiệp công nghệ nhỏ và vừa, khách hàng đầu tiên có vai trò quyết định đến khả năng tồn tại và phát triển. Nếu có hợp đồng với cơ quan nhà nước, doanh nghiệp sẽ tạo được uy tín để mở rộng thị trường và tiếp tục đầu tư cải tiến sản phẩm. Ông đề nghị Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ làm rõ chính sách ưu tiên cho nhóm doanh nghiệp này.
Bộ trưởng cho biết nhiều quốc gia đã áp dụng chính sách hỗ trợ thị trường đầu ra để thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Đơn cử như chương trình phát triển xe buýt điện, trong đó chính quyền hỗ trợ đất đai, vốn xây dựng nhà máy, còn các đơn vị vận hành cam kết mua những lô xe đầu tiên.
Từ kinh nghiệm này, vấn đề đặt ra là tạo cơ hội cho doanh nghiệp công nghệ nhỏ và vừa tham gia các dự án trọng điểm quốc gia. Bên cạnh việc tuân thủ quy định về đấu thầu, mua sắm công, có thể nghiên cứu những cơ chế thí điểm, thử nghiệm phù hợp.
Trong dự thảo Luật Công nghệ cao sửa đổi, Bộ Khoa học và Công nghệ dành một chương riêng về doanh nghiệp công nghệ chiến lược, với các chính sách đang được nghiên cứu như hỗ trợ chi phí thử nghiệm, miễn thuế nhập khẩu thiết bị và cơ chế Nhà nước mua những lô sản phẩm đầu tiên, gọi là "mua lô số 0".
Theo ông, phát triển công nghệ chiến lược cần kết hợp đầu tư dài hạn để từng bước tự chủ công nghệ với thúc đẩy các sản phẩm có khả năng ứng dụng sớm vào sản xuất, đời sống. Những chính sách này được kỳ vọng tạo thêm cơ hội cho doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia nghiên cứu, phát triển công nghệ, góp phần nâng năng suất và tăng trưởng kinh tế.
Phát triển công nghệ cao phải đi cùng với công nghệ thiết yếu
Tranh luận tại phiên chất vấn, đại biểu Chu Lương Trí cho rằng 10 nhóm công nghệ chiến lược Việt Nam đặt mục tiêu làm chủ, như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ lượng tử và công nghệ sinh học, đều là những lĩnh vực khó, đòi hỏi đầu tư lớn, rủi ro cao và phải cạnh tranh với các cường quốc công nghệ.
Dẫn số liệu của Cục Thống kê, đại biểu cho biết quý III/2026, cả nước có 1,6 triệu thanh niên 15-24 tuổi không có việc làm, không tham gia học tập hoặc đào tạo. Từ đầu năm, khoảng 75% doanh nghiệp thành lập mới thuộc lĩnh vực dịch vụ, trong khi công nghiệp, xây dựng, nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản chỉ chiếm khoảng 25%.
Từ thực tế này, ông đánh giá nền tảng khoa học công nghệ của Việt Nam còn khiêm tốn so với các cường quốc, trong khi nhiều lĩnh vực sản xuất thiết yếu vẫn cần được đầu tư để nâng cao năng suất.
Đại biểu đề nghị bên cạnh mục tiêu làm chủ công nghệ cao, Việt Nam cần chú trọng những công nghệ gần với đời sống, có thể đóng góp trực tiếp cho phát triển kinh tế như thu hoạch, chế biến, bảo quản nông sản, công nghệ thực phẩm, nuôi biển và dược phẩm.
Đại biểu Chu Lương Trí trong phiên chất vấn tại hội trường chiều 12/11. Ảnh: Quốc hội Media
Trả lời, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho rằng Việt Nam cần phát triển song song hai hướng. Một mặt, đầu tư dài hạn để từng bước làm chủ công nghệ lõi, công nghệ cao, tạo nền tảng phát triển trong tương lai. Mặt khác, chú trọng các công nghệ thiết yếu trong nông nghiệp, dệt may và những ngành sản xuất đang có nhu cầu ứng dụng lớn.
Lấy ví dụ ngành dệt may, Bộ trưởng cho biết Việt Nam hiện chủ yếu tham gia khâu gia công, trong khi khả năng chủ động về nguyên vật liệu còn hạn chế. Đây là một trong những lĩnh vực cần đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng công nghệ để nâng cao năng lực sản xuất trong nước.
Đại biểu Bùi Xuân Hải, Hiệu trưởng Trường Đại học Hải Phòng, cho biết hiện có 207 thủ tục hành chính trong lĩnh vực khoa học công nghệ và sở hữu trí tuệ. Nhiều nhà khoa học phản ánh thủ tục còn rườm rà, đặc biệt là thanh quyết toán kinh phí thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu, làm mất thời gian và giảm cơ hội sáng tạo.
Nghị quyết 57 thì yêu cầu đơn giản hóa tối đa thủ tục hành chính, nên đại biểu đề nghị Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ làm rõ giải pháp cắt giảm thủ tục, tháo gỡ vướng mắc về tài chính để các nhà khoa học tập trung nghiên cứu.
Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết đã nhận được nhiều phản ánh về những khó khăn trong thanh quyết toán kinh phí nghiên cứu. Một trong những bất cập trước đây là điều kiện áp dụng cơ chế khoán chi đến sản phẩm cuối cùng tương đối chặt chẽ. Theo đó, tổ chức khoa học công nghệ phải từng chủ trì ít nhất một nhiệm vụ cấp nhà nước mới đáp ứng điều kiện, khiến nhiều doanh nghiệp chưa có kinh nghiệm thực hiện nhiệm vụ cấp nhà nước khó tiếp cận.
Để tháo gỡ, Bộ đã kiến nghị sửa đổi điều kiện này và đưa vào nghị quyết trình Chính phủ ban hành. Đồng thời, nhiều phương thức quản lý nhiệm vụ khoa học công nghệ mới, tiệm cận thông lệ quốc tế, được nghiên cứu đưa vào hệ thống pháp luật.
Một kết quả đáng chú ý là thời gian thẩm định, phê duyệt nhiệm vụ khoa học công nghệ đã được rút ngắn đáng kể. "Từ lúc đề xuất nhiệm vụ cho đến khi phê duyệt chỉ 90 ngày thôi", Bộ trưởng nói.
Ông đánh giá đây là bước tiến quan trọng trong cải cách thủ tục hành chính, giúp các tổ chức, cá nhân sớm triển khai nhiệm vụ nghiên cứu, đồng thời cho rằng thời gian xử lý này còn nhanh hơn một số quốc gia trong khu vực.
