1. Tác động của thời tiết khô táo đến sức khỏe
Theo quy luật tự nhiên, mùa thu là mùa của sự thu liễm, dương khí vốn đang phát tán rộng rãi trong mùa hè đến mùa thu sẽ lặn vào bên trong. Trời sẽ bớt nắng nóng nhưng đồng thời độ ẩm trong không khí cũng bị thu lại, giảm mạnh, dẫn đến hiện tượng khô hanh ngoài môi trường.
Hiện tượng khô hanh trong mùa thu còn được gọi là Thu táo. Táo khí là thứ khí của sự khô ráo, vốn là một trong 6 thứ khí bình thường có trong trời đất. Khi tiết trời quá khô hanh, táo khí có thể gây những ảnh hưởng không tốt đến sức khỏe.
Trong cơ thể người, khi táo khí thịnh vượng thì tân dịch sẽ khô kiệt, có thể dẫn đến các vấn đề sức khỏe của nhiều hệ cơ quan khác nhau:
Táo khí làm ảnh hưởng đến tân dịch của tạng phế gây ra các vấn đề ở da lông và đường hô hấp: Trong Đông y, tạng phế vốn ứng với mùa thu, lại là một tạng mỏng manh. Táo khí của mùa thu khi thái quá sẽ ảnh hưởng đến phế làm hao tổn tân dịch của phế, mà phế lại khai khiếu ra mũi, hợp với da lông. Khi tân dịch của phế bị hao tổn sẽ dẫn đến những biểu hiện như khô họng, rát họng, ho khan hoặc ho có ít đờm, mũi khô rát, có thể chảy máu cam, da khô, nứt nẻ, môi khô, tóc dễ xơ rối, gãy rụng…
Táo khí làm ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa: Đại trường là phủ của phế, khi táo khí quá thịnh làm tổn hại tân dịch của phế, đại trường cũng bị khô kiệt theo, từ đó gây ra các tình trạng phân khô, táo kết, đầy bụng, miệng hôi, chán ăn…
Táo khí làm tổn thương âm huyết, ảnh hưởng đến sự vận hành của khí huyết: Táo khí quá thịnh vượng làm tiêu hao tân dịch, trong khi huyết và tân dịch lại có quan hệ mật thiết, do đó huyết cũng bị khô táo, ảnh hưởng đến sự lưu thông của khí huyết, dẫn đến các tình trạng phiền táo, bứt rứt, mất ngủ, mệt mỏi, mắt khô mờ…
Thời tiết hanh khô trong mùa thu có thể ảnh hưởng đến sức khỏe làn da. Ảnh AI.
2. Nguyên tắc ăn uống để cân bằng lại sự khô táo trong mùa thu
Để cân bằng lại sự khô táo của mùa thu, trong ăn uống, sinh hoạt con người cần dựa trên nguyên tắc dưỡng phế, nhuận táo. Cụ thể trong ăn uống cần tuân theo một số nguyên tắc sau để đạt mục đích nhuận táo, dưỡng âm, trợ phế, bồi tỳ:
2.1 Giảm ăn đồ cay nóng, tăng ăn vị chua
Theo Đông y, vị cay thuộc hành kim, có tính phát tán, thấu chẩn, dễ làm hao tổn tân dịch và kích thích phế khí vốn đang nhạy cảm trong mùa thu. Mùa thu khí táo, ăn quá nhiều những thứ cay nóng như hành, tỏi, ớt, gừng, tiêu... sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng khô họng, ho khan, nứt nẻ da.
Vị chua thuộc mộc có tính thu liễm. Đông y cho rằng "Toan cam hóa âm" tức là vị chua và vị ngọt khi phối ngũ sẽ tăng cường tác dụng tư âm dưỡng huyết, sinh tân bổ dịch, cân bằng lại lượng tân dịch đã bị hao tổn, đồng thời bổ can khí để tránh bị phế kim khắc phạt quá mức. Vì vậy vào mùa thu nên ăn tăng cường các loại quả có vị chua ngọt tự nhiên như nho, bưởi, lựu, chanh, hồng...
2.2 Ưu tiên sử dụng các loại thực phẩm giúp nhuận táo, sinh tân
Mùa thu khí táo làm tổn thương tân dịch trong cơ thể. Ẩm thực cần chú trọng các vị thực phẩm có đặc tính sinh tân, nhuận tràng, dưỡng phế:
- Tăng cường thực phẩm màu trắng vì theo ngũ hành, màu trắng đi vào tạng phế. Thực phẩm loại này điển hình phải kể đến mộc nhĩ trắng, đây được coi là "tổ yến của người nghèo", có tác dụng tư âm nhuận phế rất mạnh. Ngoài ra cũng có thể tăng cường một số thực phẩm như củ sen, củ mài, củ cải trắng, hạt sen, quả lê...
- Sử dụng thực phẩm có chất nhầy, có tác dụng dưỡng âm như mật ong, mè đen, sữa đậu nành, lòng đỏ trứng, kỷ tử...
2.3 Bổ sung nước và dưỡng tỳ vị bằng các loại súp, cháo, trà
Muốn bồi bổ trong mùa thu, trước hết phải dưỡng tỳ vị. Các món cháo, súp, trà chính là các món thích hợp vừa giúp bổ sung nước vừa giúp dưỡng tỳ vị.
Cháo là sự kết hợp ngũ cốc với nước, vừa dễ tiêu hóa lại giúp tỳ vị vận hóa tốt, đưa tân dịch đi nuôi cơ thể. Các món cháo tốt cho mùa thu điển hình là cháo bách hợp ngân nhĩ, cháo củ mài, cháo hạt sen vừng đen....
Tăng cường ăn các món canh, hầm chưng, hạn chế đồ chiên, nướng, rán dễ sinh hỏa, gây táo. Một số món canh, chưng tốt cho mùa thu có thể lựa chọn như Lê chưng đường phèn, mật ong, Canh củ sen móng giò, Canh ngân nhĩ bách hợp...
2.4 Phân biệt ôn táo và lương táo để lựa chọn thực phẩm
Thời tiết mùa thu chia làm 2 giai đoạn rõ rệt, cần điều chỉnh thực phẩm linh hoạt:
- Đầu thu ôn táo, khí dư nhiệt mùa hè còn sót lại kết hợp với táo khí, cần lựa chọn các thực phẩm có tác dụng thanh nhiệt nhuận táo; nên dùng thực phẩm tính mát, dưỡng âm như lê, mía, củ sen, ngân nhĩ, dưa hấu, đậu xanh...
- Cuối thu lương táo, khí lạnh mùa đông bắt đầu tràn về kết hợp với táo khí, cần lựa chọn các thực phẩm có tác dụng ôn nhuận dưỡng phế; nên dùng thực phẩm tính ấm nhẹ, nhuận như táo đỏ, long nhãn, bí đỏ, hạt óc chó...
