HIV (Virus suy giảm miễn dịch ở người) chủ yếu lây truyền qua ba con đường chính: Quan hệ tình dục không an toàn (đường hậu môn hoặc âm đạo), dùng chung kim tiêm hoặc các dụng cụ tiêm chích ma túy, và lây truyền từ mẹ sang con trong quá trình mang thai, sinh nở hoặc cho con bú.
Dù con đường lây nhiễm khá đa dạng, nhưng chúng ta hoàn toàn có thể chủ động kiểm soát và ngăn chặn hiệu quả nhờ các giải pháp y tế dự phòng, lối sống an toàn cùng việc tuân thủ phác đồ điều trị khoa học.
1. Các biện pháp phòng ngừa HIV qua đường tình dục
Quan hệ tình dục không an toàn là nguyên nhân phổ biến làm lây lan HIV. Tuy nhiên, nguy cơ này có thể giảm thiểu tối đa nếu áp dụng đúng các chiến lược dự phòng:
- Sử dụng bao cao su đúng cách: Bao cao su là phương pháp kinh điển, vừa giúp ngăn ngừa HIV hiệu quả vừa phòng tránh các bệnh lây truyền qua đường tình dục (STIs) khác như bệnh lậu hay chlamydia. Lưu ý rằng bao cao su có hiệu quả thấp hơn đối với các bệnh gây loét da như mụn rộp sinh dục hoặc giang mai.
Với sự tiến bộ của y học hiện đại, hiện nay có rất nhiều công cụ và biện pháp dự phòng đa dạng, giúp mỗi cá nhân chủ động bảo vệ bản thân và cộng đồng trước nguy cơ lây nhiễm. Ảnh CDC.
- Lựa chọn hình thức quan hệ an toàn: Các hoạt động tình dục không có sự tiếp xúc trực tiếp với tinh dịch, dịch âm đạo hoặc máu (như quan hệ bằng miệng với nguy cơ lây nhiễm rất thấp) giúp giảm đáng kể khả năng phơi nhiễm virus.
- Kiêng quan hệ tình dục: Việc không quan hệ tình dục là biện pháp đảm bảo tuyệt đối 100% không lây nhiễm HIV qua đường tình dục, đồng thời giúp phòng tránh các bệnh truyền nhiễm khác và mang thai ngoài ý muốn tùy theo giai đoạn cuộc sống.
- Tầm soát và điều trị các bệnh lây truyền qua đường tình dục: Mắc các bệnh lý STIs kèm theo sẽ làm tăng nguy cơ nhiễm HIV do tổn thương niêm mạc. Do đó, việc khám sức khỏe định kỳ rất quan trọng vì nhiều bệnh lý có thể tiến triển âm thầm không có triệu chứng rõ rệt.
2. Sử dụng thuốc dự phòng trước và sau phơi nhiễm (PrEP và PEP)
Y học dự phòng hiện đại cung cấp hai giải pháp dùng thuốc rất hiệu quả để ngăn chặn sự xâm nhập và nhân lên của virus trong cơ thể:
- Dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP): Prep là phương pháp uống thuốc kháng virus dành cho những người chưa nhiễm HIV nhưng có nguy cơ cao lây nhiễm qua đường tình dục hoặc tiêm chích ma túy. Khi sử dụng đều đặn theo đúng chỉ định y khoa, prep mang lại hiệu quả bảo vệ rất cao.
- Dự phòng sau phơi nhiễm (PEP): Pep là thuốc dùng khẩn cấp dành cho những người có nghi ngờ hoặc khả năng vừa tiếp xúc với nguồn bệnh trong vòng 72 giờ qua. Nếu rơi vào trường hợp này, người dân cần đến ngay các cơ sở y tế, phòng khám cấp cứu để được bác sĩ đánh giá nguy cơ và chỉ định sử dụng pep kịp thời.
3. Phòng ngừa HIV trong tiêm chích ma túy và các can thiệp y tế khác
Đối với người tiêm chích ma túy hoặc các nhóm đối tượng đặc thù, việc áp dụng các biện pháp giảm hại đóng vai trò quyết định:
- Không dùng chung bơm kim tiêm: Tuyệt đối không dùng chung kim tiêm, ống tiêm hoặc các dụng cụ pha chế ma túy. Mỗi lần tiêm phải sử dụng dụng cụ mới, vô trùng. Trong trường hợp bất khả kháng phải dùng chung, việc dùng dung dịch tẩy rửa có thể làm giảm phần nào nguy cơ nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn so với việc dùng kim tiêm mới.
- Cai nghiện và điều trị hỗ trợ: Không tiêm chích ma túy là cách duy nhất đảm bảo 100% không nhiễm HIV qua con đường này. Người bệnh nên tìm kiếm sự hỗ trợ từ các chuyên gia y tế, bác sĩ tâm lý hoặc trung tâm điều trị rối loạn sử dụng chất gây nghiện để được tư vấn các phác đồ điều trị bằng thuốc phù hợp.
- Cắt bao quy đầu ở nam giới: Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), phẫu thuật cắt bao quy đầu có thể góp phần làm giảm nguy cơ lây nhiễm HIV từ nữ sang nam ở một mức độ nhất định trong một số điều kiện cụ thể. Tuy nhiên, hiệu quả bảo vệ của phương pháp này không cao bằng các biện pháp dự phòng chuyên biệt khác. Do đó, nam giới nên tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa để cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích và hạn chế trước khi quyết định thực hiện.
4. Dự phòng lây truyền từ mẹ sang con và vai trò của điều trị
Việc quản lý sức khỏe cho phụ nữ mang thai và người đã nhiễm HIV đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ thế hệ tương lai và cộng đồng:
- Tầm soát ở phụ nữ mang thai: Thai phụ cần được xét nghiệm HIV càng sớm càng tốt trong những tháng đầu thai kỳ. Nếu kết quả âm tính nhưng thuộc nhóm có hành vi nguy cơ, bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm lại ở ba tháng cuối. Trường hợp dương tính, việc tuân thủ uống thuốc kháng virus đều đặn trong suốt thai kỳ, khi sinh nở và cho trẻ uống thuốc phòng ngừa sau sinh sẽ giúp giảm thiểu tối đa nguy cơ lây truyền sang con.
- Điều trị là dự phòng (K=K): Những người không may nhiễm HIV khi tuân thủ điều trị bằng thuốc kháng virus (ARV) và đạt được mức tải lượng virus ở ngưỡng không thể phát hiện thì sẽ không làm lây truyền HIV cho bạn tình (thông điệp K=K: Không phát hiện = Không lây truyền). Do đó, việc duy trì điều trị đều đặn là giải pháp tối ưu để giữ gìn sức khỏe lâu dài.
Mời độc giả xem thêm:
