Không nên san phẳng toàn bộ Núi Một
Núi Một rộng gần 7 ha, nằm ở phường Quy Nhơn, thường xuyên xảy ra sạt lở, nhất là vào mùa mưa, ảnh hưởng hàng trăm hộ dân phía dưới. Tháng 10, phường đề xuất di dời người dân, sau đó san phẳng núi để xây khu dân cư mới với kinh phí khoảng 500 tỷ đồng.
Viện Địa công nghệ và Môi trường, Tổng hội Địa chất Việt Nam vừa có công văn góp ý giải pháp phòng tránh sạt lở và định hướng sử dụng Núi Một, phường Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai.
Trong bối cảnh đang là cao điểm mùa mưa bão hàng năm, trên cơ sở các kết quả khảo sát đánh giá nguy cơ sạt lở các năm 2022-2023 của Viện Địa công nghệ và Môi trường trong phạm vi thực hiện đề tài cấp Tỉnh "Ứng dụng công nghệ GIS, viễn thám và địa kỹ thuật để khoanh vùng và cảnh báo tình trạng trượt lở đất, đá tại các khu vực trọng điểm trên địa bàn tỉnh Bình Định" và một số năm liên tục theo dõi, cảnh báo sạt lở tại hơn 130 vị trí trọng điểm trên địa bàn phía Đông tỉnh Gia Lai (tỉnh Bình Định cũ),
Đề xuất không nên san phẳng Núi Một để giữ lại mảng xanh cho đô thị. Ảnh: PV
Nhóm nghiên cứu đề xuất xem xét lựa chọn phương án giữ núi, di dời có chọn lọc, cải tạo thành công viên, tiện ích công cộng, triển khai theo 3 giai đoạn:
Ngay trong mùa mưa năm 2026, thực hiện các biện pháp khẩn cấp gồm kiểm tra hiện trường, đánh dấu vết nứt và điểm đã trượt; lập danh sách các hộ nguy cơ cao. Lập phương án sơ tán chủ động khi có cảnh báo mưa lớn hoặc sạt lở. Phủ bạt lên vết nứt và mái đang trượt; khơi thông rãnh, dẫn nước mặt ra khỏi mái dốc; không để nước thải sinh hoạt chảy lên sườn.
Cấm cắt mái, đào đất, xây mới và đổ thải trên đỉnh, trên sườn; cắm biển cảnh báo. Theo dõi thường xuyên cảnh báo nguy cơ sạt lở và lượng mưa theo thời gian thực trên các ứng dụng di động "Sạt lở Bình Định", "Sạt lở Việt Nam" và trang web: binhdinh2.truotlo.com để chủ động ứng phó.
Trong ngắn hạn (6-12 tháng), tiến hành khảo sát, phân vùng nguy cơ và thiết kế; xử lý cấp bách các điểm xung yếu (thoát nước, gia cố cục bộ); lắp đặt quan trắc.
Trong trung hạn (1-3 năm), di dời các hộ vùng nguy cơ cao, rất cao, xây dựng công trình bền vững và hình thành công viên, tiện ích công cộng.
Theo GS.TS Đỗ Minh Đức, Phó chủ tịch Hội đồng Khoa học, Viện Địa công nghệ và Môi trường (Tổng hội Địa chất Việt Nam), khối núi không quá dốc nên mưa là nguyên nhân chính gây sạt lở. Đất đá ở đây dễ yếu đi, tan rã khi ngấm nước, làm tăng nguy cơ trượt sau những đợt mưa lớn.
Kết quả khảo sát năm 2023 của viện cho thấy nguy cơ sạt lở tập trung ở chân núi, những đoạn sườn bị cắt để xây nhà và các khe tụ nước. Tuy nhiên, đánh giá này chưa được cập nhật bằng khảo sát hiện trường, bản đồ địa hình và số liệu khoan mới.
Viện Địa công nghệ và Môi trường khuyến cáo không nên san bằng toàn bộ Núi Một để lấy đất xây đô thị. Quá trình thi công có thể phát sinh sạt lở, bụi, tiếng ồn và rung chấn kéo dài 3-5 năm. Đổi lại, địa phương sẽ mất vĩnh viễn mảng xanh và cảnh quan tự nhiên.
Lượng đất đá cần đào ước tính 0,6-0,9 triệu m3 nguyên khối, tương đương 0,75-1,2 triệu m3. Quá trình thi công có thể cần 50.000-90.000 lượt xe tải vận chuyển. Nếu thực hiện trong hai năm, mỗi ngày sẽ có khoảng 80-150 lượt xe tải đi qua khu dân cư.
Được gì khi giữ lại Núi Một?
Theo nhóm nghiên cứu, phương án giữ lại địa hình Núi Một, kết hợp di dời một số hộ dân ở khu vực nguy hiểm và cải tạo khu vực này thành công viên rừng đô thị được đánh giá là giải pháp có hiệu quả giảm thiểu rủi ro cao, chi phí ở mức trung bình và ít tác động tiêu cực nhất đến môi trường.
Việc giữ lại Núi Một không đồng nghĩa với bảo tồn nguyên trạng, không có sự can thiệp. Nếu không triển khai các biện pháp xử lý, nguy cơ mất an toàn vẫn tồn tại và có thể gia tăng trước tác động của mưa cực đoan cũng như tình trạng tiếp tục lấn chiếm, cắt xén chân núi.
Núi Một có diện tích mảng xanh khoảng 4,82 ha, nằm giữa khu đô thị đông đúc, góp phần điều hòa vi khí hậu. Khu vực này còn có giá trị cảnh quan với điểm ngắm cảnh ở độ cao khoảng 40 m, đồng thời góp phần gìn giữ đặc trưng của Quy Nhơn – đô thị gắn với không gian núi và biển.
Đây là phương án được đề xuất lựa chọn. Theo đó, việc di dời dân cư cần thực hiện có chọn lọc, tập trung vào những khu vực có nguy cơ mất an toàn cao. Cụ thể, các hộ dân thuộc vùng đỏ, gồm những nhà nằm sát mái dốc bị cắt, trong phạm vi có nguy cơ trượt đất hoặc khu vực có thể bị đất đá trượt lan tới, cần được di dời đến khu tái định cư lân cận. Cách bố trí này vừa bảo đảm an toàn, vừa giúp người dân duy trì sinh kế và ổn định cuộc sống.
Đối với các hộ thuộc vùng cam, nằm ngoài phạm vi ảnh hưởng trực tiếp nhưng vẫn ở trên hoặc ven mái dốc, có thể tiếp tục sinh sống với các điều kiện an toàn cụ thể, sau khi xây dựng công trình bảo vệ phù hợp.
Sau khi di dời các hộ dân ở khu vực nguy hiểm, dải đất dưới chân núi sẽ được sử dụng làm hành lang an toàn. Theo tính toán sơ bộ, hành lang này cần có chiều rộng tối thiểu bằng 1-1,5 lần chiều cao mái dốc cục bộ phía trên. Khu vực sẽ được bố trí rãnh thoát nước chân núi, tường chắn thấp, đường dạo kết hợp đường phục vụ cứu hộ và dải cây xanh cách ly.
Đối với sườn và đỉnh Núi Một, định hướng cải tạo thành công viên rừng đô thị với hệ thống đường mòn, chòi ngắm cảnh. Việc xây dựng cần hạn chế tối đa bê tông hóa sườn núi, ưu tiên các giải pháp bảo vệ tự nhiên và tăng diện tích cây xanh.
Về cơ sở pháp lý, phương án có thể được triển khai trên cơ sở Luật Phòng, chống thiên tai; Luật Đất đai năm 2024, trong đó có quy định về thu hồi đất khi có nguy cơ đe dọa tính mạng con người; Nghị định 88/2024/NĐ-CP về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất.
Nguồn lực thực hiện có thể được lồng ghép từ Chương trình bố trí dân cư các vùng thiên tai theo Quyết định 590/QĐ-TTg và các nguồn kinh phí phòng, chống thiên tai.
Ưu điểm quan trọng của phương án là việc tạo được khoảng lùi an toàn dưới chân núi, qua đó tạo điều kiện áp dụng các giải pháp kỹ thuật mềm như điều chỉnh độ dốc mái, xử lý thoát nước và phủ xanh sườn núi. Những giải pháp này có chi phí thấp hơn, tính bền vững cao hơn và bảo đảm cảnh quan tốt hơn so với việc xây dựng các kết cấu cứng trong điều kiện mặt bằng chật hẹp, nhà dân nằm sát chân núi.
"Tuy nhiên, quá trình triển khai cũng đối mặt với không ít khó khăn, đặc biệt là kinh phí bồi thường, hỗ trợ di dời, quỹ đất tái định cư, sự đồng thuận của người dân và thời gian thực hiện", nhóm nghiên cứu nhận định.
Núi Một dài khoảng 500 m, là ngọn núi độc lập nằm cạnh sông Hà Thanh, kéo dài theo đường Hoa Lư từ Cầu Đôi đến cầu Chữ Y. Khu dân cư quanh núi hình thành hơn 20 năm, hiện có 183 hộ sống trên và ven sườn núi, 45 hộ ở chân núi. Địa hình dốc, đất đá phong hóa mạnh khiến khu vực tiềm ẩn nguy cơ sạt lở, nhất là vào mùa mưa lũ.
Theo phương án của UBND phường Quy Nhơn, 228 hộ với khoảng 1.000 người sống quanh núi sẽ được di dời đến các khu tái định cư tại phường Quy Nhơn Đông và Quy Nhơn Bắc.
Sau khi giải phóng mặt bằng, núi sẽ được đào hạ, san phẳng theo cao độ phù hợp với khu dân cư lân cận. Khu vực này dự kiến trở thành khu dân cư mới, gồm nhà ở, đường giao thông, cây xanh, công trình công cộng và hạ tầng kỹ thuật.
Việc hạ núi dự kiến tạo ra khoảng một triệu m3 đất đá, trong đó phần đủ điều kiện được tận dụng làm vật liệu san lấp. Dự án có tổng vốn đầu tư khoảng 500 tỷ đồng, trong khi nguồn thu từ đấu giá đất dự kiến đạt 850 tỷ đồng, chênh lệch khoảng 350 tỷ đồng.
