Kịch bản rủi ro cao, El Nino tác động mạnh đến đời sống
Dòng chảy trên nhiều sông, suối đang suy giảm, trong khi nguy cơ thiếu nước tại các hồ chứa có thể gia tăng vào cuối mùa lũ năm 2026. Nếu không chủ động tích nước và điều hòa nguồn nước từ sớm, Việt Nam có thể đối mặt với nguy cơ thiếu nước trên diện rộng trong mùa cạn năm 2027, ảnh hưởng đến sinh hoạt, sản xuất và phát điện.
Theo ông Ngô Mạnh Hà, Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tác động của El Nino đến Việt Nam đã bắt đầu thể hiện khá rõ từ giữa năm 2026. Từ tháng 5/2026, nguồn nước trên phần lớn sông, suối có xu thế thấp hơn trung bình nhiều năm (TBNN).
Trong các tháng 6-8/2026, tình trạng suy giảm rõ hơn khi dòng chảy trên hầu hết các sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn từ 10-75% so với TBNN. Ngoại trừ lưu vực sông Hồng và dòng chính sông Mã có dòng chảy cao hơn TBNN, các khu vực còn lại đều ghi nhận xu thế suy giảm đáng lưu ý.
El Nino có thể gây thiếu nước nghiêm trọng vào mùa khô tới. Ảnh: PV
Đáng chú ý, xu thế thiếu hụt nguồn nước hiện nay có những nét tương đồng với các năm 2015 và 2019 - những năm chịu ảnh hưởng của El Niño và sau đó xảy ra các đợt hạn hán, thiếu nước trên diện rộng, tác động đáng kể đến sản xuất và đời sống người dân.
Theo nhận định về diễn biến khí tượng, thủy văn trong thời gian tới, lượng mưa có khả năng thiếu hụt và mùa mưa kết thúc sớm hơn. Điều này khiến nguồn nước những tháng cuối năm 2026 đứng trước hai kịch bản rủi ro.
Ông Ngô Mạnh Hà cho biết, ở kịch bản rủi ro cao, lượng mưa có thể thiếu hụt phổ biến 10-20%, kéo theo dòng chảy trên các lưu vực sông giảm khoảng 10-20% so với TBNN. Khi đó, nhiều hồ chứa có nguy cơ không tích đủ nước phục vụ mùa cạn năm 2027; xâm nhập mặn có thể xuất hiện sớm hơn, lấn sâu hơn mức trung bình và gây ảnh hưởng cục bộ.
Ở kịch bản rủi ro rất cao, lượng mưa có thể thiếu hụt phổ biến 20-40%, dòng chảy trên các lưu vực sông giảm tương ứng 20-40%, nhiều lưu vực xuống mức thấp. Đa số hồ chứa thủy lợi, thủy điện có nguy cơ cao không tích đủ nước vào cuối mùa lũ, đặc biệt tại Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ.
Khi đó, xâm nhập mặn có thể xuất hiện sớm và lấn sâu, với mức độ tương đương các đợt El Niño mạnh trong giai đoạn 2015-2016 và 2019-2020.
"Điều đáng lo ngại khi bước vào cuối năm 2026 và mùa cạn năm 2027 là nguy cơ xảy ra đồng thời hai vấn đề: thiếu nước tích trữ trong các hồ chứa và thiếu dòng chảy trên sông, suối trong mùa cạn", ông nói.
Đối với Việt Nam, đây là vấn đề rất quan trọng bởi nước mặt vẫn là nguồn cung cấp chủ yếu cho sinh hoạt, sản xuất và phát triển kinh tế - xã hội. Khoảng 96,5% tổng lượng nước khai thác trên phạm vi cả nước là từ nguồn nước mặt.
Trong mùa cạn, khả năng đáp ứng nhu cầu sử dụng nước phụ thuộc rất lớn vào lượng nước được tích trữ và điều tiết từ các hồ chứa thủy lợi, thủy điện. Nếu trong mùa lũ năm 2026 các hồ chứa không tích đủ nước, Việt Nam sẽ bước vào mùa cạn năm 2027 với "kho dự trữ" đã thiếu ngay từ đầu.
Trong khi đó, mùa cạn kéo dài 7-9 tháng và dòng chảy cũng có nguy cơ suy giảm. Vì vậy, lượng nước tích trữ vào cuối mùa lũ có vai trò rất quan trọng đối với khả năng cấp nước cho hạ du trong các tháng tiếp theo.
Nguy cơ này đặc biệt đáng lưu ý tại các lưu vực sông miền Trung, Tây Nguyên và Nam Bộ, nơi dòng chảy đang có xu hướng suy giảm và mùa khô thường kéo dài.
Áp lực kép lên nước sinh hoạt và an ninh năng lượng
Theo ông Ngô Mạnh Hà, kinh nghiệm từ các năm 2015-2016 và 2019-2020 cho thấy tác động của El Nino đối với nguồn nước có thể rất nghiêm trọng.
Thống kê đối với 43 hồ thủy điện lớn thuộc quy trình vận hành liên hồ chứa trên 11 lưu vực sông và 189 hồ thủy lợi lớn cho thấy 100% hồ thủy điện không tích đủ nước, tổng dung tích thiếu hụt khoảng 7,73-11 tỷ m³.
Trong đó, 32/43 hồ, tương đương khoảng 74%, có mức thiếu hụt lớn, từ 15-80%; đặc biệt tại các hồ thuộc lưu vực sông Hồng - khu vực chiếm khoảng 46% công suất thủy điện toàn quốc.
Đối với hồ thủy lợi, khoảng 65% số hồ không tích đủ nước theo thiết kế; khoảng 40% số hồ có mức thiếu hụt từ 20-87%, tập trung chủ yếu tại Tây Nguyên và vùng ven biển Nam Trung Bộ.
Những số liệu này cho thấy, nếu nguồn nước trong các tháng còn lại của mùa lũ năm nay tiếp tục thấp, việc tích nước cho mùa cạn năm 2027 sẽ gặp nhiều khó khăn.
Không chỉ lượng nước trong hồ chứa, dòng chảy trên sông, suối cũng đứng trước nguy cơ suy giảm. Khi lượng mưa thiếu hụt và mùa mưa kết thúc sớm, dòng chảy trong mùa cạn có xu hướng giảm.
El Nino rất mạnh ảnh hưởng lớn đến đời sống và sản xuất. Ảnh: Tuấn Anh
Theo số liệu thống kê từ các năm hạn điển hình 2015-2016 và 2019-2020, dòng chảy trong các tháng mùa cạn trên các sông, suối chính thuộc các lưu vực sông lớn có thể thiếu hụt 15-78% so với TBNN.
Trong đó, miền Trung, Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ có mức thiếu hụt cao, phổ biến trên 40%. Một số sông, suối thậm chí thiếu hụt trên 60%, như sông Kôn, sông Ba và khu vực thượng lưu sông Đồng Nai.
Nếu xu thế El Nino tiếp tục và không triển khai các giải pháp tích nước sớm, hợp lý ngay trong những tháng mùa lũ năm 2026, nguy cơ hạn hán, thiếu nước ảnh hưởng đến đời sống người dân và hoạt động sản xuất là hiện hữu.
Khi nguồn nước suy giảm, tác động đầu tiên cần được quan tâm là nước sinh hoạt. Đây phải là ưu tiên cao nhất khi nguồn nước thiếu hụt. Tiếp đó là nước phục vụ nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ và các nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội khác.
Hơn 90% lượng nước cấp cho sinh hoạt và các nhu cầu khác đến từ nguồn nước mặt, đặc biệt là các công trình khai thác từ sông, suối, kênh và hồ chứa nhỏ. Đây cũng là những nguồn có thể suy giảm nhanh khi xảy ra El Nino.
Một vấn đề khác cần đặc biệt quan tâm là mối quan hệ giữa an ninh nguồn nước và an ninh năng lượng. Thủy điện vừa cung cấp điện, vừa có vai trò điều tiết nguồn nước cho hạ du.
Khi lượng nước về hồ suy giảm nhưng hệ thống điện vẫn phải huy động thủy điện vào những thời điểm cao điểm, áp lực đối với nguồn nước phục vụ hạ du sẽ gia tăng.
Không chờ đến mùa khô mới chống hạn
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trước nguy cơ thiếu nước trong mùa cạn năm 2027, yêu cầu đặt ra là phải điều hòa, phân phối nguồn nước từ sớm, từ xa, không chờ đến khi bước vào cao điểm mùa khô mới ứng phó.
Ngay từ những tháng cuối năm 2026, đặc biệt từ tháng 9/2026, cần rà soát khả năng tích nước của các hồ chứa thủy lợi, thủy điện trên từng lưu vực; xây dựng phương án tích nước và điều tiết tiết kiệm cho mùa cạn năm 2027, trong đó ưu tiên cao nhất là nước sinh hoạt.
Đối với các hồ chứa, cần vận hành linh hoạt, vừa bảo đảm an toàn công trình và phòng, chống lũ cho hạ du, vừa tận dụng nguồn nước trong mùa lũ để tích trữ cho mùa cạn. Việc tích nước phải căn cứ vào diễn biến khí tượng, thủy văn và dự báo nguồn nước, tránh tích nước cứng nhắc nhưng cũng không bỏ lỡ thời điểm nguồn nước thuận lợi.
Song song với tích nước, cần chuẩn bị phương án sử dụng nước trong mùa cạn theo thứ tự ưu tiên rõ ràng. Nước sinh hoạt phải được đặt lên hàng đầu. Những nhu cầu chưa cấp thiết, sử dụng nhiều nước nhưng giá trị kinh tế thấp cần được rà soát, điều chỉnh hoặc cắt giảm khi nguồn nước ở trạng thái thiếu hụt.
Ông Hà nhận định, ứng phó với El Nino không thể là nhiệm vụ riêng của một bộ, ngành hay địa phương. Cần một phương án tổng thể với sự phối hợp giữa cơ quan quản lý tài nguyên nước, khí tượng thủy văn, nông nghiệp, xây dựng, công thương, chính quyền địa phương và các tổ chức, cá nhân khai thác, sử dụng nước.
Cơ quan quản lý cần liên tục cập nhật dự báo khí tượng, thủy văn; theo dõi diễn biến nguồn nước trên các sông, hồ chứa và nhu cầu khai thác, sử dụng nước của từng ngành để kịp thời điều chỉnh phương án điều hòa, phân phối nguồn nước.
