Để giảm bớt hố giàu nghèo và bất công xã hội, nhiều lý thuyết và thể nghiệm chủ nghĩa tư bản không tưởng đã xuất hiện đồng thời với chủ nghĩa xã hội không tưởng. Đầu năm 2008, tại diễn đàn kinh tế thế giới họp ở Thụy Sỹ (Davvi), Bill Gates đưa ra “Thuyết tư bản sáng tạo” (Creative Capitalism).
Cũng nên nhắc lại vài nét về Bill Gates. Ông là người Mỹ là một trong những người giàu nhất thế giới với tài sản 53 tỷ USD. Công ty Microsoft của ông tại Redmond gần Seattle có 71.000 nhân viên trên khắp thế giới, thu nhập hằng năm trên 40 tỷ USD. Năm 22 tuổi, còn là sinh viên năm thứ hai ở Harvard, ông cùng bạn là Paul Allen đã sáng chế ra phần mềm Basic được dùng trong máy điện toán IBM-PC. Doanh nghiệp trở thành lớn nhất thế giới nhờ phần mềm Windows được dùng khắp nơi. Microsoft mở rộng kinh doanh sang nhiều lĩnh vực (máy tính, truyền hình, video, games...). Năm 2000, Microsoft tiến vào khu vực internet, tập trung vào windows. Công ty lập ra ở Bắc Kinh một trung tâm nghiên cứu để nắm bắt thị trường lớn và tìm nhân tài. Một dự án tương tự được đặt ra ở Việt Nam. Windows của Bill Gates đã làm thay đổi cuộc sống của hàng tỷ người trên thế giới vì máy điện toán phổ biến, giúp cho các dịch vụ mua bán, nghiên cứu, ngân hàng, thiết kế máy, quân sự, chính trị đều mau chóng. Ước mơ của Bill là mỗi gia đình có một máy điện toán cá nhân để cải thiện đời sống.
 Bill Gate không chỉ lo làm giàu mà còn quan tâm tới lợi ích của cộng đồng. |
Giờ xin trở lại “Thuyết tư bản sáng tạo” của Bill Gates. Theo ông, những phát minh lớn về kỹ thuật thay đổi cuộc sống hàng tỷ người, nhưng trên thực tế, đa số người không có tiền mua vẫn ra rìa. Muốn giúp họ, phát minh kỹ thuật chưa đủ, cần canh tân cơ chế tư bản. Trước hết, phải xuất phát từ một tiền đề lạc quan: thế giới ngày nay tốt đẹp hơn các thời kỳ trước đây, thật sự là tiến bộ (tình trạng phụ nữ về các nhóm thiểu số, tuổi thọ tăng, trị quốc khá hơn do bầu bán dân chủ hơn, tự do kinh tế) nhờ khoa học, y học tiến lên, ngày càng chú ý đến trẻ em, người nghèo.
Nhưng tiến bộ quá chậm, lại không đều khắp, tiến bộ không đến với 1 tỷ người mỗi ngày sống dưới 1 đô-la, thiếu nước, điện và thiếu ăn. Sốt rét (mỗi năm chết 1 triệu người) không được chú ý bằng thuốc nhuộm tóc. Tại sao vậy?
Đó là do tác động của những động cơ kích thích của kinh tế thị trường. Trong hệ thống tư bản thuần túy, ai giàu lên thì tài chính chạy theo làm cho giàu thêm.
Một đặc điểm của chủ nghĩa tư bản là khả năng sử dụng lợi ích cá nhân cho lợi ích rộng rãi. Cái lợi kinh tế của một sự cải tiến phát minh lại thúc đẩy nhiều người có tài phát minh nhiều cái mới khác. Như vậy, nhờ cá nhân tìm lợi ích mà có những phát minh cải thiện đời sống hàng triệu người. Trên cơ sở nhận định này, cần hoàn thiện, canh tân cơ chế tư bản.
Bằng cách nào? Bằng cách sử dụng hai yếu tố cơ bản của bản chất con người: tìm lợi ích bản thân, đồng thời quan tâm đến người khác, ít nhất đến dư luận khen chê. Chủ nghĩa tư bản chỉ hướng về những người có tiền. Chính phủ và các tổ chức từ thiện lại chỉ hướng tới người nghèo, nhưng không đủ vốn. Vì vậy, phải có một cơ chế khác, với hai nhiệm vụ: làm ra lợi nhuận, đồng thời nâng cao đời sống những người ít được hưởng lợi của kinh tế thị trường, mà muốn như vậy phải sử dụng động cơ kích thích lợi nhuận. Không thể có lợi nhuận nếu lúc nào kinh doanh cũng chỉ nhằm phục vụ người nghèo quá. Trong trường hợp không sử dụng lợi nhuận, phải cần đến một động cơ kích thích khác, đó là sự ngưỡng mộ của quần chúng. Một công ty có hàng được ngưỡng mộ, tự khắc tăng khách hàng và lợi nhuận.
Bill Gates gọi cơ chế đó là cơ chế tư bản sáng tạo với hai động cơ kích thích là lợi nhuận và sự ngưỡng mộ của quần chúng.
Chắc có ý kiến phản bác sự thay đổi xã hội dựa vào thị trường: Kết hợp tình cảm với lợi ích cá nhân sẽ thu hẹp thị trường. Bill Gates viện đến thuyết của Adam Smith, nhà kinh tế Anh, là ông tổ của chủ nghĩa tư bản: lợi ích cá nhân thúc đẩy sự tiến bộ của xã hội, nhưng con người dù ích kỷ đến đâu, thế nào ít nhiều cũng muốn nhìn thấy số phận người khác tốt hơn.
Thuyết tư bản sáng tạo gắn lợi ích người khác với lợi ích bản thân, cả hai lợi ích đều tiến lên.
Để chứng minh cho thuyết của mình, Bill Gates đưa ra một số thể nghiệm chứng tỏ là tư bản phát hiện ra nhu cầu của đại chúng, huy động vốn vào tài năng sáng tạo mặt hàng rẻ đáp ứng nhu cầu ấy, mở rộng kinh doanh, có công ăn việc làm, do đó, thúc đẩy các phát minh khác, mang lại lợi nhuận cho cả doanh nhân và đại chúng. Trong 20 năm qua, Microsoft đã làm từ thiện qua kinh doanh, tặng 3 tỷ đô-la bằng tiền và phần mềm, quan trọng nhất là qua đó phổ biến kỹ thuật để cho những sáng tác mới ra đời, trong mọi ngành. Ở Ấn Độ, họ có trung tâm nghiên cứu sản xuất rẻ cho vùng nông thôn, người nghèo, người mù chữ. Khách hàng ở ngay trong đám đông người nghèo, sản xuất rẻ để đáp ứng nhu cầu người nghèo. Để cạnh tranh, một viện nghiên cứu của Ấn Độ tìm cách hạ giá thành sản xuất thuốc tiêm chủng phòng viêm màng não, rất rẻ, do đó chiếm được thị trường châu Phi.
Bill Gates hy vọng giảm nghèo bằng cách kích thích doanh nhân bằng lợi nhuận và sự khâm phục của quần chúng. Chẳng biết lý thuyết của ông đúng đến đâu, nhưng việc làm vì nghĩa thật đáng khen. Ông đem một số lớn tài sản ra làm điều thiện khắp thế giới như chống bệnh HIV, sốt rét, suy dinh dưỡng, nhất là khảo cứu khoa học kỹ thuật giúp nhân loại xóa đói giảm nghèo.
Hữu Ngọc