Ví dụ:
• Trong y học phương Tây, sức khỏe chủ yếu được coi là sự vắng mặt của bệnh tật, tập trung vào các khía cạnh sinh học của cuộc sống.
• Ayurveda - một hệ thống y học Ấn Độ cổ đại coi sức khỏe là sự hài hòa giữa cơ thể, cơ quan cảm giác, tâm trí và thế giới.
• Y học cổ truyền Trung Quốc coi sức khỏe là sự cân bằng giữa âm và dương hoặc phẩm chất “nóng” và “lạnh” của một cá nhân.
Những quan điểm khác nhau về sức khỏe đó đã biểu hiện thành các dị biệt về văn hóa của các bệnh nhân từ các cộng đồng và sắc tộc khác nhau, đòi hỏi hệ thống chăm sóc sức khỏe (CSSK) phải có đủ thẩm quyền văn hóa để đối mặt với sự đa dạng về văn hóa với những niềm tin và quan niệm rất khác nhau về căn nguyên bệnh tật và nguồn gốc tật nguyền của họ. Muốn vậy, phải nâng cao năng lực văn hóa theo hướng xây dựng thẩm quyền văn hóa để điều tiết và xây dựng sự hài hòa, cảm thông, bình đẳng và thấu cảm giữa các bệnh nhân có văn hóa khác nhau, thậm chí trái ngược nhau.
Lời nói dễ nghe, êm ái, ngọt ngào của các nhân viên y tế bao giờ cũng xuất phát từ một tâm hồn cao đẹp, một tấm lòng nhân ái… Nó có tác dụng động viên, an ủi người bệnh, tạo dựng niềm tin và người bệnh dễ làm theo lời nói ấy.
Nội dung của khái niệm “năng lực văn hóa” trong ngành y tế
Theo các học giả Hoa Kỳ, năng lực văn hóa không phải là một khía cạnh riêng biệt của việc chăm sóc y tế mà là một thành phần quan trọng của sự xuất sắc tổng thể trong việc cung cấp dịch vụ CSSK. Các vấn đề về chất lượng CSSK và sự hài lòng là mối quan tâm đặc biệt đối với những người mắc bệnh mạn tính thường xuyên tiếp xúc với hệ thống CSSK. Nỗ lực nâng cao năng lực văn hóa giữa các chuyên gia và tổ chức chăm sóc sức khỏe sẽ góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cho tất cả người tiêu dùng. Năng lực văn hóa không có được chỉ bằng cách học một tập các sự kiện nhất định về các quần thể cụ thể, thay đổi tuyên bố về sứ mệnh của một tổ chức hoặc tham dự một khóa đào tạo về năng lực văn hóa. Để có năng lực về văn hóa đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe cho mọi thành viên thuộc các cộng đồng đa văn hóa là một quá trình bắt đầu bằng nhận thức và cam kết, phát triển thành xây dựng kỹ năng và hành vi đáp ứng văn hóa trong các tổ chức, giữa các nhà cung cấp.
Theo quan niệm phổ biến ở mọi nền y tế, năng lực văn hóa trong chăm sóc sức khỏe là khả năng nhận ra tầm quan trọng của chủng tộc, sắc tộc và văn hóa trong việc cung cấp các dịch vụ y tế, thừa nhận rằng mọi người từ các nhóm văn hóa có niềm tin, nhận thức và trải nghiệm các niềm vui, nỗi buồn theo các cách và các mức độ khác nhau, từ đó, có sự tôn trọng, xác nhận và cởi mở đối với người có nền tảng văn hóa và xã hội khác với chính mình. Nói cách khác, năng lực văn hóa là khả năng tương tác hiệu quả với những người thuộc các nền văn hóa khác nhau. Trong dịch vụ CSSK, năng lực này đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo các bệnh nhân là thành viên của các nhóm thiểu số được tiếp cận chăm sóc như nhau. Vì trên thực tế, sự đa dạng sắc tộc và văn hóa cũng dẫn đến những thách thức về sự bất bình đẳng trong chăm sóc sức khỏe. Theo TS. Josseph Betancourt - Giám đốc Trung tâm Giải pháp Chênh lệch (Hoa Kỳ): “Nghiên cứu cho thấy rằng nếu bạn có 2 bệnh nhân trong phòng cấp cứu, nơi mọi thứ giống hệt nhau nhưng họ chỉ là những chủng tộc khác nhau, bệnh nhân người dân tộc thiểu số (DTTS) sẽ nhận được chất lượng chăm sóc thấp hơn”.
Các chiến lược thiết lập thẩm quyền văn hóa trong hệ thống CSSK
Hệ thống y tế ở Hoa Kỳ và nhiều nước trên thế giới đang bắt đầu áp dụng các chiến lược toàn diện để các hoạt động CSSK đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của các chủng tộc và các DTTS, đáp ứng mục tiêu loại bỏ sự khác biệt về sức khỏe dân tộc và chủng tộc của Chính phủ liên bang đề ra năm 2010. Mặt khác, nhiều hệ thống y tế ở Mỹ nhận thấy rằng việc phát triển và thực hiện các chiến lược thẩm quyền văn hóa là một thực tiễn kinh doanh tốt để tăng sự quan tâm và tham gia của cả các nhà cung cấp và bệnh nhân trong các kế hoạch y tế của họ. Ngoài việc tăng cường năng lực văn hóa của các nhà cung cấp dịch vụ CSSK, các chính sách tổ chức cũng biến chuyển theo hướng giảm bớt các rào cản hành chính và ngôn ngữ đối với CSSK, nâng cao năng lực văn hóa cho toàn bộ các cấp. Thực tế cho thấy, các chính sách phá bỏ các rào cản về ngôn ngữ và văn hóa đã trở thành những nỗ lực thành công nhất trong chiến lược nâng cao thẩm quyền văn hóa của ngành y tế Hoa Kỳ. Trong bối cảnh xã hội hội nhập và phát triển hôm nay, các cơ sở CSSK ở Việt Nam ngày càng mở rộng và nâng cấp, cho phép khám chữa bệnh cho nhiều đối tượng từ những nền văn hóa khác nhau, ngoài người Kinh còn có người các DTTS và người ngoại quốc. Điều này mang lại cơ hội và thách thức cho các y bác sĩ và y tá để cung cấp các dịch vụ có thẩm quyền về văn hóa. Năng lực văn hóa của đội ngũ y bác sĩ là một thành phần quan trọng quyết định đẳng cấp của việc khám chữa bệnh, góp phần xóa bỏ sự chênh lệch về chủng tộc và sức khỏe giữa các tộc người. Những người làm công việc CSSK ở mọi cơ sở (trạm y tế, bệnh viện, viện dưỡng lão, trường học) đều phải có năng lực văn hóa để có thể xác định sự khác biệt về bậc thang giá trị và tiêu chuẩn hành vi ở các bệnh nhân và người nhà của họ; thấu hiểu niềm tin và những mong muốn chăm sóc y tế của các khách hàng.
Một số chiến lược phổ biến để cải thiện năng lực văn hóa và thể chế hóa những thay đổi theo hướng nâng cao thẩm quyền văn hóa trong hệ thống chăm sóc sức khỏe ở Hoa Kỳ bao gồm:
1. Cung cấp dịch vụ thông dịch viên;
2. Tuyển dụng và giữ chân nhân viên DTTS;
3. Cung cấp đào tạo để nâng cao nhận thức văn hóa, kiến thức và kỹ năng;
4. Phối hợp với các thầy lang truyền thống;
5. Sử dụng nhân viên y tế cộng đồng;
6. Kết hợp các thái độ và giá trị cụ thể về văn hóa vào các công cụ xúc tiến sức khỏe;
7. Bao gồm các thành viên gia đình và cộng đồng trong việc ra quyết định chăm sóc sức khỏe;
8. Xác định vị trí các phòng khám ở các khu vực địa lý dễ dàng tiếp cận đối với một số quần thể nhất định;
9. Mở rộng giờ hoạt động;
10. Cung cấp năng lực ngôn ngữ mở rộng vượt ra ngoài cuộc gặp gỡ lâm sàng với bàn hẹn, đường tư vấn, thanh toán y tế và các tài liệu viết khác.
Những giải pháp thiết lập thẩm quyền văn hóa trong CSSK
Các chuyên gia Mỹ nghiên cứu về CSSK đã đề xuất 5 cách thiết lập thẩm quyền về văn hóa cho các y bác sĩ và y tá cung cấp dịch vụ CSSK ở các vùng đa văn hóa như sau:
1. Tự đánh giá năng lực văn hóa, xác định điểm mạnh và điểm yếu của mình khi khám chữa bệnh cho những người đến từ các nền văn hóa khác nhau. Việc tự đánh giá này có thể thực hiện qua một bộ các công cụ tự đánh giá năng lực văn hóa phù hợp do các tổ chức cung cấp.
2. Có một chứng chỉ về năng lực văn hóa thông qua việc tham gia một chương trình đào tạo có thẩm quyền về văn hóa.
3. Cải thiện rào cản giao tiếp và ngôn ngữ, biết sử dụng ngoại ngữ hay tiếng các DTTS để trực tiếp trao đổi với các bệnh nhân thay vì chỉ dùng hình ảnh và ra hiệu.
4. Trực tiếp tham gia các tương tác đa văn hóa với các bệnh nhân cụ thể, muốn vậy, y bác sĩ và y tá phải có khả năng khám phá niềm tin, giá trị và nhu cầu của bệnh nhân để xây dựng mối quan hệ hữu hiệu với họ.
5. Tham gia các cuộc trao đổi trên mạng xã hội để có thể cải thiện năng lực nhận thức văn hóa của mình và cập nhật về các vấn đề năng lực văn hóa.
Các nhà khoa học Mỹ cũng cho thấy không có định nghĩa thống nhất hoặc khuôn khổ chung về năng lực văn hóa cho hoạt động y tế giữa các quốc gia. Ở nhiều nơi, thuật ngữ năng lực văn hóa được thay bằng các thuật ngữ khác như “an toàn văn hóa”, “nhận thức văn hóa”, “đáp ứng văn hóa”. Mặt khác, nhiều nghiên cứu dựa vào các thông tin do các cơ sở tự báo cáo, có thể có nhiều sai lệch, rất hiếm những bằng chứng khách quan về hiệu quả can thiệp văn hóa trong chăm sóc sức khỏe trên thực tế. Từ đó, các nhà nghiên cứu cho rằng trong tương lai, các đánh giá về thẩm quyền văn hóa trong CSSK nên dựa trên những định nghĩa hoặc khuôn khổ rõ ràng về năng lực văn hóa của y bác sĩ và phải làm rõ điều gì tạo nên sự can thiệp có thẩm quyền về văn hóa, cho dù ở cấp độ cá nhân, cấp độ tổ chức hay cấp độ hệ thống. Mặt khác, bên cạnh việc đánh giá năng lực văn hóa của đội ngũ CSSK, cần phát triển thêm các mô hình năng lực văn hóa của tổ chức và các công cụ đánh giá các mô hình này. Các vấn đề liên quan đến thay đổi tổ chức và các cơ chế đổi mới y tế cũng cần được áp dụng trong quá trình xây dựng và đánh giá năng lực văn hóa, thẩm quyền văn hóa của đội ngũ bác sĩ và y tá.