Tôi có dịp sang Lào hai chuyến để nghiên cứu bản địa và sưu tầm tư liệu. Từ mấy thập kỷ nay, sau cuộc chiến với Mỹ, khách du lịch nước ngoài và những nhà trí thức nhiều nước ngày càng chú ý đến đất nước nhỏ bé còn xa lạ ấy, nhiều người chỉ biết khái quát vài nét lớn như: một xứ sở nhiều rừng, nhiều giống cây lạ, nhân dân sống bình dị, thấm nhuần Phật giáo Tiểu thừa. Mấy thập niên gần đây, do ảnh hưởng hiện đại hoá phương Tây, truyền thống có nhiều thay đổi nhưng tinh thần an lạc vẫn chưa mất...
Cuốn sách lấy tên là Pour connaitre et comprendre le Laos (Để biết và hiểu nước Lào). Trong lời tựa, ông F.Gautier, Tham tán hợp tác và hành động văn hoá của Đại sứ quán Pháp tại Hà Nội đã giới thiệu nội dung như sau: “Tác giả tìm lại những dấu chân và nguồn thông tin của những người khám phá ra nước Lào, những người phiêu lưu, binh sĩ và nhà truyền giáo nước ngoài. Ông cũng phục hồi những tác phẩm độc đáo và mạnh mẽ của một nền văn minh cổ. Phần sưu tập thư tịch, phần uyên bác của sách là một nguồn thích thú vì những tri thức phong phú. Việc lựa chọn thư tịch của Hữu Ngọc, một người láng giềng Việt Nam thân cận và nhạy cảm, quả là xác đáng: cái nhìn của người nước ngoài giàu kiến thức miêu tả một đất nước có khi sâu sắc hơn người bản địa. Qua các tư liệu được sưu tầm, độc giả ý thức được lịch sử lâu dài của quốc gia Lào không bao giờ từ bỏ ý chí độc lập, luôn luôn tự tái tạo. Phần thứ hai của sách, phần tư liệu cung cấp những thông tin cần thiết cho khách muốn đến thăm nước Lào hay ở lại Lào một thời gian”.
Theo ông Gautier, cuốn sách là một dẫn chứng cụ thể chứng tỏ miền đất này gắn bó với khối Pháp ngữ (Francophonie) và tin rằng có thể tìm được trong khối này một yếu tố thuận lợi cho phát triển.
 |
Phương Tây phát hiện ra đất Lào từ bao giờ, trong hoàn cảnh nào?
Có thể vào thế kỷ thứ 17. Năm 1641, có những người lái buôn Hà Lan, mấy năm sau là vài giáo sĩ, trong đó có cha cố người Ý Léria đã ở Lào trong 6 năm (1642-1648). Cha cố người Ý khác là Marini đã kể lại chuyến đi Lào của Léria (nguyên văn tiếng Ý), xin trích sau đây vài đoạn theo một bản dịch qua tiếng Pháp: “… Cha cố Léria mua một chiếc thuyền, cùng bộ hạ tìm ra cửa sông Mêkông để ngược dòng đến Lovek, hồi đó là thủ đô Campuchia.
Rời nơi này, họ đi thuyền ngược phía Bắc, tới một đô thị là nơi thiết lập một triều đình khác, đức cha lên bờ. Nhờ tìm hiểu trước, biết được ít nhiều về địa phương này, cha tìm hiểu thực địa và giải quyết mọi việc khá thuận lợi, ghi chép, sưu tập những thứ cần thiết… Thế là qua bao vất vả khó khăn, tròn ba tháng cho một chuyến đi, luôn ngược dòng. Mấy người đi cùng lăn ra ốm. Cha cho là sau này, đường sang Lào qua Bắc Kỳ là nhanh nhất.
Ở LanXang, nhà vua muốn tiếp cha thật trọng thể trước quần thần, nhưng cha thưa là cha không mong muốn lợi lộc buôn bán gì, mà cũng không tham danh vọng, cha theo con đường nghèo khó, khổ hạnh. Cha chỉ có một ước muốn, là làm cho mọi người hiểu biết chính đạo và đức chân Thượng đế. Nhà vua lại càng thêm ngưỡng mộ cha.
Đức cha được bệ kiến đức vua và được tiếp đãi nồng nhiệt, được ở một căn nhà sang trọng, có vệ binh, được cung phụng đầy đủ. Vua lại tỏ ý muốn cha tu đạo Phật để vua ban cho làm quan với một trong ba chức cao nhất triều đình. Sau đó, trong 5 năm, cha đã soạn bằng tiếng Lào một số sách và tư liệu về giáo điều đạo Thiên Chúa để phổ biến rộng rãi. Các chức sắc ở Lào cũng khuyên cha nên viết sách về đức Phật”.
... “Rõ ràng là cha Léria ít bận tâm đến đạo Phật nên nhiều sư sãi tỏ ra lạnh nhạt với cha, nhưng một số sư sãi khác vẫn đi lại với cha”.
Được phép vua Lào, cha lên đường làm nhiệm vụ nơi khác cùng một số người Lào vào tháng 2/1642. Nhà vua muốn giữ cha lại mà không được. Lễ từ biệt rất long trọng, có các quan to cùng dự. Vua tặng riêng cho cha một cặp ngà voi, viết thư giới thiệu cha với vua Lê ở Đàng Ngoài nước Việt. Cha đi thuyền 15 ngày, đi bộ 10 ngày nữa, về tới Guiam (Nghệ An) của đất nước Việt.
Thời điểm nói trên thuộc thế kỷ 17, khi Lào phồn thịnh nhất, triều vua Xulinha. Sang thế kỷ 18-19, đất nước bị chia cắt thành 3 vương quốc luôn tranh giành nhau, cuối cùng đều bị người Xiêm đô hộ. Pháp sau khi chiếm Việt Nam (1884) đã ép Xiêm phải nhường quyền bảo hộ cho mình. Cuối thế kỷ 19, Pháp thống nhất 3 vương quốc, lập ra nước Lào ngày nay, nằm trong xứ Đông Pháp. Tên nước hiện nay: Laos (nước Lào) do người Pháp đặt ra. Viết theo tiếng Pháp nên người Lào thêm chữ S (số nhiều) vào cuối.
Hữu Ngọc