Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xác định ô nhiễm không khí là rủi ro môi trường lớn nhất đối với sức khỏe con người, chịu trách nhiệm cho khoảng 7 triệu ca tử vong sớm mỗi năm trên toàn cầu. Đáng chú ý, hơn 85% số ca tử vong này liên quan trực tiếp đến các bệnh mạn tính không lây như đột quỵ, bệnh tim thiếu máu cục bộ, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) và ung thư phổi.
1. Bụi mịn PM2.5 gây hại cơ thể như thế nào?
Tại các đô thị lớn như Hà Nội hay TP. HCM, chỉ số chất lượng không khí (AQI) thường xuyên chạm ngưỡng cảnh báo, với nồng độ bụi mịn PM2.5 nhiều thời điểm vượt tiêu chuẩn khuyến nghị của WHO. Khác với các hạt bụi lớn bị giữ lại ở lông mũi hay đờm ở phế quản, bụi mịn PM2.5 (kích thước nhỏ hơn 1/30 đường kính sợi tóc) và bụi siêu mịn PM0.1 có khả năng luồn lách vào tận phế nang phổi, sau đó vượt qua màng phế nang - mao mạch để đi thẳng vào hệ tuần hoàn máu.
Các nghiên cứu tổng hợp quốc tế cho thấy mỗi khi nồng độ PM2.5 tăng thêm 10µg/m³, nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch tăng khoảng 11-13% và nguy cơ ung thư phổi tăng khoảng 12%. Khi đi vào máu, các hạt bụi mịn có thể gây ra hàng loạt phản ứng bất lợi:
Phản ứng viêm hệ thống: Kích thích cơ thể sản sinh các chất gây viêm mạn tính, làm tổn thương lớp nội mạc mạch máu.
Hình thành cục máu đông: Làm gia tăng tính đông của máu, thúc đẩy hình thành mảng xơ vữa và huyết khối, nguyên nhân cốt lõi dẫn đến nhồi máu cơ tim và đột quỵ.
Suy giảm chức năng hô hấp: Khơi mào các đợt cấp của hen suyễn, COPD và làm biến đổi cấu trúc tế bào phổi, có thể dẫn đến ung thư.
Ô nhiễm không khí là rủi ro môi trường lớn nhất đối với sức khỏe con người, chịu trách nhiệm cho khoảng 7 triệu ca tử vong sớm mỗi năm trên toàn cầu.
2. Không khí trong nhà: Nơi nguy hiểm dễ bị bỏ quên
Nhiều người cho rằng chỉ cần ở trong nhà đóng kín cửa là đã an toàn. Tuy nhiên, theo Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (US EPA), nồng độ ô nhiễm không khí trong nhà có thể cao gấp 2-5 lần so với ngoài trời.
Nguồn ô nhiễm trong nhà đến từ những hoạt động quen thuộc: Khói đun nấu chiên xào, thói quen thắp nhang hoặc hương muỗi, khói thuốc lá, nấm mốc ở góc tường ẩm ướt và đặc biệt là các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs, formaldehyde) giải phóng liên tục từ sơn tường hay đồ nội thất gỗ công nghiệp mới. Hít thở không khí trong nhà bị ô nhiễm kéo dài là một trong những tác nhân kích phát các bệnh hô hấp và dị ứng mạn tính, ảnh hưởng đến cả người già lẫn trẻ nhỏ.
3. Cách kiểm soát không khí trong nhà
Triệt tiêu nguồn khói: Tuyệt đối không hút thuốc lá trong nhà, hạn chế đốt nhang, hương muỗi hay dùng bếp than, củi; luôn bật máy hút mùi khi chế biến các món chiên, nướng.
Sử dụng máy lọc không khí đúng cách: Nên trang bị máy lọc không khí có màng lọc HEPA chuẩn H13 hoặc H14, có khả năng giữ lại tới 99,97% các hạt bụi siêu nhỏ; đặt máy ở phòng ngủ và phòng sinh hoạt chung, đồng thời vệ sinh màng lọc định kỳ.
Thông gió thông minh: Chỉ nên mở cửa sổ tạo độ thoáng vào thời điểm không khí ngoài trời đạt chất lượng tốt, thường là giữa trưa hoặc sau mưa; đóng kín cửa khi AQI ngoài trời chuyển sang ngưỡng cam, đỏ hoặc tím.
4. Bảo vệ cá nhân khi ra ngoài
Sử dụng khẩu trang đạt chuẩn: Khẩu trang vải hay khẩu trang y tế thông thường không thể chặn được bụi mịn PM2.5. Khi di chuyển trên đường hoặc làm việc ở môi trường nhiều bụi, nên chọn khẩu trang chuyên dụng đạt tiêu chuẩn N95, KN95 hoặc FFP2, đảm bảo đeo khít vòm mặt.
Vệ sinh hô hấp sau khi về nhà: Nên tập thói quen nhỏ mũi bằng nước muối sinh lý 0,9% và súc họng sau khi từ ngoài đường trở về, để loại bỏ bớt bụi bám trên niêm mạc hô hấp.
Chủ động theo dõi chỉ số AQI: Có thể cài đặt các ứng dụng theo dõi chất lượng không khí chính thống như VN-Air hay AirVisual. Khi AQI vượt ngưỡng 150, người cao tuổi, trẻ em và người mắc bệnh tim mạch, hô hấp nên hạn chế tối đa các hoạt động thể lực ngoài trời, chuyển sang tập luyện trong nhà.
Chất lượng không khí ở quy mô đô thị là câu chuyện của quy hoạch và chính sách vĩ mô dài hạn, nhưng trước khi môi trường sống bên ngoài thay đổi, việc chủ động biến ngôi nhà thành một không gian an toàn hơn vẫn là hành động thiết thực nhất mà mỗi gia đình có thể làm ngay hôm nay để bảo vệ sức khỏe tim mạch và hô hấp cho những người thân yêu.
