Những chuyển động mới
Hội thảo chuyên đề về mức sinh, nâng cao chất lượng và thích ứng với già hóa dân số diễn ra tại Cà Mau sáng 29/7 không chỉ nhìn lại công tác dân số 6 tháng đầu năm 2026, mà còn phác họa những chuyển động lớn trong bức tranh dân số Việt Nam.
Trong đó, TPHCM và Cà Mau, hai địa phương có điều kiện phát triển và đặc điểm dân cư khác nhau, đã mang đến những lát cắt tiêu biểu về mức sinh thấp, già hóa dân số, chất lượng dân số và yêu cầu đổi mới chính sách trong giai đoạn mới.
Suốt nhiều năm, công tác dân số ở nước ta gắn với mục tiêu giảm sinh và ổn định quy mô dân số. Tuy nhiên, khi mức sinh ở nhiều địa phương giảm xuống dưới mức sinh thay thế, già hóa dân số diễn ra nhanh hơn dự báo, chất lượng dân số và nguồn nhân lực trở thành yếu tố quyết định sự phát triển bền vững, chính sách dân số cũng buộc phải chuyển hướng.
Đây cũng là thông điệp xuyên suốt tại hội thảo do Bộ Y tế phối hợp với UBND tỉnh Cà Mau tổ chức.
Quang cảnh hội thảo chuyên đề về mức sinh, nâng cao chất lượng và thích ứng với già hóa dân số. Ảnh: VNPA.
Chuyển từ kiểm soát quy mô sang duy trì mức sinh hợp lý
Tại hội thảo, đại diện Cục Dân số (Bộ Y tế) đã cập nhật bức tranh dân số Việt Nam trong 6 tháng đầu năm 2026, đồng thời xác định những nhiệm vụ trọng tâm từ nay đến cuối năm. Theo đó, công tác dân số tiếp tục được triển khai theo tinh thần Luật Dân số năm 2025, chuyển trọng tâm từ kiểm soát quy mô sang duy trì mức sinh hợp lý, nâng cao chất lượng dân số, tận dụng hiệu quả thời kỳ dân số vàng và chủ động thích ứng với già hóa dân số.
Nnhiều xu hướng dân số đang diễn ra đồng thời trên phạm vi cả nước. Một số địa phương đã rơi vào tình trạng mức sinh thấp kéo dài, trong khi nhiều tỉnh, thành bước nhanh vào giai đoạn già hóa dân số. Những biến động này không chỉ ảnh hưởng đến quy mô lực lượng lao động trong tương lai mà còn tạo sức ép lên hệ thống an sinh xã hội, chăm sóc sức khỏe người cao tuổi và quá trình phát triển kinh tế - xã hội.
Phó Cục trưởng Cục Dân số Đặng Quỳnh Thư trình bày những nét chính về công tác dân số 6 tháng đầu năm 2026 tại hội thảo. Ảnh: VNPA.
Song song với việc điều chỉnh mức sinh, ngành y tế tiếp tục ưu tiên nâng cao chất lượng dân số thông qua tư vấn, khám sức khỏe trước kết hôn, sàng lọc trước sinh, sàng lọc sơ sinh, chăm sóc sức khỏe sinh sản và phát triển toàn diện con người ngay từ những năm đầu đời. Công tác dân số vì vậy không còn là nhiệm vụ riêng của ngành y tế mà gắn chặt với giáo dục, lao động, an sinh xã hội và chiến lược phát triển đất nước.
Cà Mau: Giữ lợi thế dân số vàng, ứng phó mức sinh thấp
Là địa phương đăng cai hội thảo, Cà Mau cho thấy nhiều nét đặc trưng của công tác dân số hiện nay.
Theo Sở Y tế Cà Mau, quy mô dân số toàn tỉnh đạt hơn 2,3 triệu người. Địa phương vẫn đang trong thời kỳ "dân số vàng", trong khi tuổi thọ trung bình đã đạt 75,3 tuổi, vượt chỉ tiêu kế hoạch. Đây là nền tảng thuận lợi để phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống người dân.
Tuy nhiên, mức sinh tại địa phương đang giảm đáng kể. Năm 2025, tổng tỷ suất sinh của Cà Mau chỉ đạt 1,63 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế 2,1 con/phụ nữ. Xu hướng kết hôn muộn, sinh con muộn, sinh ít con hoặc không muốn sinh con ngày càng rõ nét, đặt ra yêu cầu phải đẩy mạnh truyền thông, khuyến khích các cặp vợ chồng sinh đủ hai con trước 35 tuổi để duy trì nguồn nhân lực trong tương lai.
Hoạt động truyền thông dân số tại cơ sở ở Cà Mau. Ảnh: CMO.
Bên cạnh đó, già hóa dân số cũng diễn ra nhanh. Hiện toàn tỉnh có hơn 283.000 người từ 65 tuổi trở lên, chiếm 12,3% dân số.
Khoảng 69,3% người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ; hàng ngàn người được khám, điều trị tại nhà hoặc quản lý bệnh mạn tính. Những kết quả này cho thấy mạng lưới y tế cơ sở đã từng bước thích ứng với nhu cầu chăm sóc người cao tuổi, song cũng phản ánh áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống y tế và an sinh xã hội.
Cùng với điều chỉnh mức sinh, Cà Mau tiếp tục chú trọng nâng cao chất lượng dân số. Toàn tỉnh duy trì 57 câu lạc bộ tiền hôn nhân, khoảng 89% thanh niên được tư vấn, khám sức khỏe trước kết hôn. Tuy nhiên, tỷ lệ phụ nữ mang thai được sàng lọc trước sinh đủ bốn bệnh tật bẩm sinh mới đạt khoảng 55%, cho thấy độ bao phủ dịch vụ vẫn cần tiếp tục mở rộng.
Trong năm qua, ngành dân số địa phương đã tổ chức hơn 1.300 cuộc truyền thông trực tiếp, phát hành 105.000 tờ rơi và hoàn thành cập nhật dữ liệu dân số tại 100% xã, phường trên phần mềm quản lý chuyên ngành.
Theo Sở Y tế Cà Mau, những kết quả này góp phần chuyển trọng tâm công tác dân số từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển, song mức sinh thấp, già hóa dân số, nguy cơ mất cân bằng giới tính khi sinh và tỷ lệ sàng lọc trước sinh còn hạn chế, vẫn là những bài toán cần tiếp tục giải quyết trong thời gian tới.
TPHCM: Đưa thông điệp dân số lên nền tảng số, xe buýt và Metro
Nếu Cà Mau phản ánh những chuyển động dân số ở một địa phương đang tận dụng lợi thế thời kỳ dân số vàng thì TPHCM - đô thị đông dân nhất cả nước - lại cho thấy rõ những thách thức của một siêu đô thị khi mức sinh xuống thấp và già hóa dân số diễn ra nhanh.
Đại diện Chi cục Dân số TPHCM chia sẻ kinh nghiệm đổi mới truyền thông tại hội thảo. Ảnh: VNPA.
Theo Chi cục Dân số TPHCM, sau sáp nhập đơn vị hành chính, thành phố hiện có hơn 13,8 triệu dân, khoảng 74% dân số trong độ tuổi lao động. Đây là nguồn nhân lực quan trọng tạo nên vị thế trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại và đổi mới sáng tạo của cả nước. Tuy nhiên, tổng tỷ suất sinh của thành phố hiện chỉ khoảng 1,51 con/phụ nữ, thấp hơn nhiều so với mức sinh thay thế; trong khi 11,4% dân số đã từ 60 tuổi trở lên, tạo sức ép ngày càng lớn lên hệ thống an sinh xã hội và chăm sóc sức khỏe người cao tuổi.
Trước thực trạng đó, TPHCM xác định đổi mới truyền thông là một trong những giải pháp trọng tâm để thay đổi nhận thức và hành vi của người dân.
Thay vì chủ yếu tuyên truyền theo hình thức truyền thống, các thông điệp về sinh đủ hai con, bình đẳng giới, khám sức khỏe trước kết hôn, sàng lọc trước sinh, chăm sóc sức khỏe sinh sản và thích ứng với già hóa dân số được truyền tải trên nhiều nền tảng số như Facebook, Zalo, YouTube, TikTok; đồng thời xuất hiện trên hệ thống xe buýt, ga Metro, màn hình LED, rạp chiếu phim và nhiều không gian công cộng. Thành phố cũng đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để thiết kế infographic, video, podcast và các sản phẩm truyền thông số, góp phần đưa chính sách dân số đến gần hơn với người dân, nhất là giới trẻ.
Cùng với đổi mới phương thức truyền thông, Thành phố còn tăng cường phối hợp với các sở, ngành, đoàn thể để triển khai các chương trình phù hợp với từng nhóm đối tượng; đồng thời tiếp tục thực hiện các chính sách hỗ trợ sinh đủ hai con, mở rộng dịch vụ sàng lọc trước sinh, sơ sinh và phát triển mô hình chăm sóc người cao tuổi dựa vào cộng đồng. Những giải pháp này không chỉ hướng đến nâng cao hiệu quả công tác dân số trước mắt mà còn chuẩn bị nguồn nhân lực cho sự phát triển lâu dài của Thành phố.
Có thể thấy, dù có điều kiện kinh tế - xã hội và quy mô dân số khác nhau, Cà Mau và TPHCM đều đang đối diện những bài toán chung của công tác dân số trong giai đoạn mới: Mức sinh thấp, già hóa dân số, yêu cầu nâng cao chất lượng dân số và tận dụng hiệu quả thời kỳ dân số vàng. Mỗi địa phương lựa chọn cách tiếp cận phù hợp với đặc thù của mình, nhưng đều hướng tới mục tiêu chung là phát triển con người toàn diện và tạo nền tảng cho phát triển bền vững.
Các đại biểu lưu giữ khoảnh khắc tại hội thảo về công tác dân số tổ chức ở Cà Mau. Ảnh: VNPA.
Thông điệp từ hội thảo cho thấy công tác dân số không còn chỉ được nhìn qua quy mô dân số hoặc số trẻ em được sinh ra mỗi năm.
Điều quan trọng hơn là duy trì mức sinh phù hợp, bảo đảm chất lượng dân số, chăm sóc người cao tuổi, phát huy nguồn nhân lực trong độ tuổi lao động và giúp người dân được tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe trong suốt cuộc đời.
Những chia sẻ từ Cà Mau và TPHCM, cùng nhiều địa phương khác tại hội thảo, không chỉ là câu chuyện của các địa phương. Đó còn là những lát cắt tiêu biểu cho bức tranh dân số Việt Nam đang chuyển động từng ngày, đòi hỏi các chính sách dân số tiếp tục đổi mới, linh hoạt và phù hợp hơn với thực tiễn để biến lợi thế dân số hôm nay thành động lực phát triển của đất nước trong tương lai.
