Cần tập trung vào cả 'bộ dinh dưỡng'
Muốn trẻ cao khỏe, không thể chỉ bắt đầu từ một ly sữa. Chiều cao là kết quả của quá trình tăng trưởng kéo dài nhiều năm, chịu ảnh hưởng đồng thời của di truyền, dinh dưỡng, hoạt động thể lực, giấc ngủ, sức khỏe và môi trường sống. Trong đó, dinh dưỡng đầy đủ và cân đối là một trong những điều kiện nền tảng để trẻ phát huy tiềm năng tăng trưởng.
Vì vậy, bữa ăn học đường có một vị trí đặc biệt. Trẻ dành một phần đáng kể thời gian trong ngày ở trường, và với những trẻ học bán trú, bữa ăn tại trường có thể đóng góp một phần đáng kể vào khẩu phần hàng ngày. WHO cũng xác định trường học là môi trường quan trọng để hình thành thói quen ăn uống và giảm bất bình đẳng dinh dưỡng; thực phẩm được cung cấp, bán hoặc khuyến khích sử dụng trong trường cần hỗ trợ một chế độ ăn lành mạnh.
Bữa ăn học đường cần cân đối dinh dưỡng, đảm bảo ddieuf kiện tốt nhất để trẻ phát triển thể lực và trí tuệ.
Nhưng câu hỏi quan trọng là: bữa ăn học đường phải được thiết kế như thế nào để thực sự góp phần vào tăng trưởng thể chất và tầm vóc của trẻ?
Muốn trẻ phát triển chiều cao, cần nhìn vào cả "bộ dinh dưỡng" chứ không chỉ một chất. Chiều cao không phải là kết quả của riêng canxi. Để xương phát triển về chiều dài và tăng mật độ khoáng, cơ thể trẻ cần một nền dinh dưỡng đầy đủ gồm protein, canxi, vitamin D, phospho, magie, kẽm, vitamin K, vitamin A và nhiều chất dinh dưỡng khác, cùng với đủ năng lượng.
Trong đó, protein cung cấp các acid amin cần thiết cho việc hình thành mô, cơ và nền protein của xương. Canxi và phospho tham gia cấu tạo khoáng chất của xương. Vitamin D giúp cơ thể hấp thu và sử dụng canxi hiệu quả. Kẽm tham gia nhiều quá trình liên quan đến tăng trưởng và chuyển hóa. Các vitamin và khoáng chất khác hỗ trợ quá trình hình thành mô, chuyển hóa và sức khỏe tổng thể.
Vì vậy, khi phụ huynh hỏi "con tôi muốn cao thì cần bổ sung gì?", câu trả lời đầu tiên không nên là "hãy uống thêm một sản phẩm nào đó", mà là: Hãy xem toàn bộ khẩu phần của trẻ có đủ năng lượng, protein, canxi, vitamin D và các vi chất cần thiết hay chưa? Viện Dinh dưỡng cũng nhấn mạnh vai trò của chế độ ăn đa dạng đối với trẻ em và lứa tuổi học đường; trong khi nghiên cứu về tình trạng dinh dưỡng học sinh tại Việt Nam cho thấy khẩu phần giữa các nhóm tuổi có những vấn đề khác nhau, từ thừa năng lượng ở một số nhóm đến chưa đáp ứng nhu cầu về canxi, sắt, kẽm và vitamin ở học sinh trung học.
Canxi quan trọng với xương, nhưng chỉ bổ sung canxi thì chưa đủ
Canxi là thành phần khoáng chất chủ yếu của xương. Khoảng 98% lượng canxi trong cơ thể nằm ở xương, và hơn 99% lượng canxi của cơ thể tồn tại trong xương và răng dưới dạng cấu trúc khoáng với phospho. Xương không phải là một "khối vật liệu chết" mà liên tục được tạo mới và tái cấu trúc trong suốt cuộc đời.
Trong thời thơ ấu và đặc biệt giai đoạn tiền dậy thì, dậy thì, quá trình tạo xương diễn ra mạnh. Đây là thời kỳ quan trọng để tích lũy khối lượng xương. Nhưng ăn đủ canxi không đồng nghĩa chắc chắn sẽ cao.
Lứa tuổi học đường cần tối ưu dinh dưỡng để phát triển thế chất và trí tuệ.
Vitamin D cần thiết cho quá trình hấp thu canxi tại ruột và duy trì cân bằng canxi trong cơ thể. Thiếu vitamin D ở trẻ có thể gây còi xương, làm xương mềm, yếu và biến dạng.
Do đó, có thể hình dung quá trình phát triển xương như một "chuỗi liên kết": Đủ năng lượng → đủ protein → đủ canxi và phospho → có vitamin D và các vi chất hỗ trợ → hoạt động thể lực phù hợp → ngủ đủ → cơ thể có điều kiện tốt để tăng trưởng.
Chỉ tập trung vào một mắt xích mà bỏ qua những mắt xích còn lại sẽ không giải quyết được toàn bộ bài toán.
Protein, vitamin D và phospho phối hợp với canxi như thế nào?
Protein: không chỉ để "tăng cơ"
Protein là thành phần quan trọng của nhiều mô trong cơ thể, bao gồm cả nền hữu cơ của xương. Trẻ đang lớn cần protein để xây dựng cơ thể, đồng thời protein cũng góp phần duy trì khối cơ – yếu tố quan trọng đối với vận động và sức khỏe xương.
Nguồn protein nên đa dạng: thịt, cá, trứng, sữa và chế phẩm sữa, đậu phụ, đậu đỗ và các nguồn thực vật phù hợp.
Vitamin D: giúp cơ thể sử dụng canxi
Một khẩu phần có nhiều canxi nhưng vitamin D không đủ thì khả năng hấp thu và sử dụng canxi có thể bị ảnh hưởng. Vitamin D cần thiết cho hấp thu canxi ở ruột và duy trì nồng độ canxi thích hợp trong máu.
Vitamin D đến từ một số thực phẩm, thực phẩm bổ sung khi cần và quá trình tổng hợp ở da dưới tác động của ánh sáng mặt trời. Tuy nhiên, việc sử dụng vitamin D bổ sung cho trẻ cần dựa trên hướng dẫn chuyên môn, không nên tự ý dùng liều cao.
Phospho và các khoáng chất khác
Canxi và phospho cùng tham gia cấu trúc khoáng của xương. Kẽm, magie và một số vitamin cũng tham gia vào các quá trình chuyển hóa và hình thành mô.
Điều này cho thấy bữa ăn tốt cho chiều cao phải là bữa ăn đa dạng, chứ không phải bữa ăn chỉ tập trung vào một nhóm thực phẩm.
Thiếu canxi trong khẩu phần học đường có thể được nhận biết như thế nào?
Đây là vấn đề cần hiểu đúng. Không thể nhìn một trẻ và kết luận ngay rằng trẻ "thiếu canxi". Cũng không thể dựa vào một xét nghiệm canxi máu thông thường để đánh giá chính xác lượng canxi mà cơ thể đã tích lũy trong xương; Lưu ý nồng độ canxi trong huyết thanh không phản ánh tốt tình trạng dự trữ canxi của một cá nhân.
Trong thực hành dinh dưỡng cộng đồng, điều cần quan tâm trước hết là khẩu phần và các yếu tố nguy cơ. Ví dụ, một trẻ có thể có nguy cơ không đáp ứng đủ nhu cầu nếu: Rất ít hoặc không sử dụng sữa và chế phẩm sữa; Ít ăn cá nhỏ có thể ăn cả xương; Ít sử dụng thực phẩm giàu canxi; Khẩu phần nghèo đa dạng; Ít tiếp xúc ánh sáng và có nguy cơ thiếu vitamin D; Hoặc có chế độ ăn hạn chế do sở thích, bệnh lý hay điều kiện kinh tế
Đáng chú ý, nghiên cứu gần đây của Viện Dinh dưỡng về học sinh Việt Nam cho thấy học sinh trung học tại một số địa bàn được khảo sát có khẩu phần chưa đạt khuyến nghị về năng lượng, sắt, kẽm, canxi và một số vitamin. Vì vậy, giải pháp không phải chỉ là "cho trẻ uống thêm canxi", mà là đánh giá và cải thiện toàn bộ khẩu phần.
Nếu cải thiện khẩu phần, tình trạng dinh dưỡng có thể thay đổi nhưng cần diễn đạt rất thận trọng. Nếu một khẩu phần trước đây thiếu hoặc chưa đáp ứng tốt một số chất dinh dưỡng, việc cải thiện chất lượng và mức đáp ứng của khẩu phần có thể giúp trẻ tiến gần hơn đến nhu cầu dinh dưỡng, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho tăng trưởng.
Tuy nhiên, không nên nói rằng cứ bổ sung thêm một lượng canxi nhất định thì chiều cao sẽ tăng tương ứng một số centimet. Tốc độ tăng trưởng phụ thuộc vào tuổi, giới, giai đoạn dậy thì, tình trạng dinh dưỡng ban đầu, sức khỏe, di truyền, hoạt động thể lực và nhiều yếu tố khác.
Một ví dụ đáng chú ý tại Việt Nam là mô hình điểm bữa ăn học đường kết hợp dinh dưỡng hợp lý và hoạt động thể lực được triển khai tại 10 tỉnh, thành đại diện cho các vùng sinh thái. Mô hình sử dụng thực đơn đa dạng, cân đối, giàu vi chất; đưa sữa tươi vào bữa phụ để cải thiện khẩu phần canxi; đồng thời kết hợp giáo dục dinh dưỡng và hoạt động thể chất.
Viện Dinh dưỡng cho biết kết quả nghiên cứu của mô hình cho thấy những tác động tích cực đối với sự phát triển chiều cao và cân nặng của trẻ. Điểm cần nhấn mạnh là đó là một mô hình can thiệp tổng hợp, không phải bằng chứng cho thấy riêng sữa hay riêng canxi tạo ra toàn bộ thay đổi.
