Dây rốn - một phần của cơ thể chỉ tồn tại trong khoảnh khắc chuyển giao giữa hai thế giới, từ trong bụng mẹ ra ngoài cuộc sống - từ lâu vốn được xem là "rác thải y học", bị loại bỏ ngay sau khi một đứa trẻ cất tiếng khóc chào đời. Thế nhưng, dưới góc nhìn của một nhà khoa học, đó lại là một kho dự trữ sinh học đặc biệt, chứa đựng những khả năng mà y học hiện đại vẫn đang không ngừng tìm kiếm.

Khi đi sâu vào nghiên cứu lớp màng bao bên ngoài của dây rốn, PGS.TS.BS Phan Toàn Thắng nhận ra rằng nơi đây lưu giữ một nguồn tế bào gốc mang những đặc tính gần như lý tưởng cho y học tái tạo. Không giống như tế bào gốc từ phôi, nguồn tế bào này không đặt ra bất kỳ tranh cãi nào về đạo đức, bởi nó không gắn liền với sự hi sinh của một sinh thể. Cũng không giống như tế bào từ người trưởng thành, việc thu nhận hoàn toàn không xâm lấn, không gây tổn thương hay đau đớn cho bất kỳ ai, bởi dây rốn vốn dĩ là phần cơ thể được tự nhiên tách ra sau sinh.

Quan trọng hơn, dây rốn là một mô giàu tế bào với số lượng dồi dào ngay từ ban đầu, cho phép nhân lên với chi phí thấp hơn đáng kể so với các nguồn tế bào khác. Và bởi được hình thành ngay từ những ngày đầu của sự sống, những tế bào này gần như chưa chịu tác động của quá trình lão hóa, vẫn giữ nguyên khả năng tăng sinh và tái tạo mạnh mẽ - điều mà các nguồn tế bào từ cơ thể trưởng thành khó có thể đạt được.

Một trong những đặc tính khiến ông đặc biệt chú ý chính là khả năng "dung nạp miễn dịch" tự nhiên của dây rốn. Trong suốt thai kỳ, chính cấu trúc này đã giúp cơ thể người mẹ không đào thải thai nhi – một cơ chế sinh học đặc biệt mà khi được ứng dụng vào y học, có thể mở ra hướng đi mới trong việc giảm thiểu nguy cơ thải ghép, vốn là một trong những rào cản lớn nhất của các liệu pháp tế bào.

Từ tất cả những yếu tố đó, một cách gọi đã được hình thành, không chỉ mang tính khoa học mà còn chứa đựng một tầng ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Ông gọi đó là "món quà của Mẹ Tạo hóa" bởi trong khoảnh khắc một sự sống bắt đầu, thiên nhiên dường như đã âm thầm trao tặng thêm một cơ hội để chữa lành cho những sự sống khác trong tương lai.

Và cũng từ "món quà" tưởng chừng bị lãng quên ấy, một hướng đi mới của y học tái tạo đã được mở ra không chỉ hứa hẹn về hiệu quả điều trị, mà còn đặt nền tảng cho một triết lý khoa học gần gũi hơn với con người: chữa lành bằng chính những gì tự nhiên đã ban tặng: Tế bào gốc 0 tuổi.

Phát minh của PGS Phan Toàn Thắng nhanh chóng được đăng ký sáng chế và bảo hộ tại hơn 80 quốc gia. Ông trở thành nhà khoa học Việt Nam đầu tiên sở hữu bằng sáng chế độc quyền trong lĩnh vực này. Công nghệ tế bào gốc 0 tuổi từ đó đến nay được coi là một cuộc cách mạng lớn đánh dấu bước chuyển mình của nền y học tái tạo. Bởi nó giải quyết được tất cả các vấn đề về y đức và kỹ thuật và kinh tế.

Ít ai biết rằng, để đổi lấy tấm bằng sáng chế độc quyền tại hơn 80 quốc gia, PGS Phan Toàn Thắng đã phải đánh đổi bằng gần 2.000 ngày đêm miệt mài trong không gian tĩnh lặng của phòng thí nghiệm. Đó là 5 năm ròng rã đối mặt với những lần thử sai, những quy trình phải điều chỉnh lại từ con số không. Trong khi thế giới y khoa phương Tây vẫn còn mải mê tranh cãi về rào cản đạo đức của tế bào gốc phôi hay sự xâm lấn đau đớn từ tủy xương, ông chọn cho mình một lối đi cô độc: Tìm kiếm sự hồi sinh từ màng dây rốn thứ vốn bị coi là rác thải y học.

Sự hy sinh của ông không chỉ nằm ở thời gian, tâm sức, mà còn là sự khước từ những cơ hội kinh doanh béo bở. Với một trí tuệ tầm cỡ quốc tế, ông hoàn toàn có thể biến phát minh của mình thành một món hàng xa xỉ để thu lợi nhuận tối đa. Nhưng không, ông chọn hướng đi khó hơn: Tối ưu hóa công nghệ để có chi phí hợp lý, nhằm mục tiêu cao nhất là y học vị nhân sinh.

Ông thấu hiểu rằng, một phát minh dù có vĩ đại đến đâu nhưng nếu bệnh nhân nghèo không thể tiếp cận thì đó vẫn là một thất bại về mặt y đức. Vì vậy, 5 năm miệt mài ấy chính là quá trình "gạn đục khơi trong", biến rác thải thành món quà của Mẹ Tạo hóa, biến sự hoài nghi của giới mộ điệu thành hy vọng cho những người đang đứng bên ranh giới sinh tử. Đó là sự hy sinh thầm lặng nhưng quyết liệt của một trí tuệ Việt luôn coi nỗi đau của bệnh nhân là thước đo duy nhất cho thành công của chính mình.

Mất gần 5 năm miệt mài trong phòng thí nghiệm, đi qua không ít lần thử sai, điều chỉnh và hoàn thiện từng quy trình nhỏ nhất, công nghệ tế bào gốc từ màng dây rốn mới dần định hình và đủ điều kiện bước ra khỏi không gian nghiên cứu để tiến gần hơn tới thực tiễn điều trị. Nhưng với PGS. Phan Toàn Thắng, hành trình ấy chưa bao giờ dừng lại ở một cột mốc kỹ thuật, mà chỉ thực sự có ý nghĩa khi những kết quả nghiên cứu có thể chạm tới giường bệnh - nơi từng số phận cụ thể đang chờ một cơ hội được chữa lành.

Những ứng dụng đầu tiên được triển khai trên các bệnh lý về da - lĩnh vực mà ông đã gắn bó từ những ngày đầu làm nghề - như một sự trở về đầy ý nghĩa với điểm xuất phát của chính mình. Đó là những bệnh nhân bỏng nặng, những vết loét lâu ngày không thể liền ở người bệnh đái tháo đường - những tổn thương mà y học truyền thống gần như bất lực hoặc buộc phải lựa chọn phương án cắt cụt chi để bảo toàn tính mạng. Và rồi, trong không ít trường hợp, công nghệ tế bào gốc đã mang lại những chuyển biến mà ngay cả những người trong cuộc cũng không dám kỳ vọng: vết thương dần khép lại, mô mới được tái tạo, nguy cơ mất đi một phần cơ thể được đẩy lùi.

Từ những thành công bước đầu ấy, phạm vi ứng dụng của công nghệ tiếp tục được mở rộng, không chỉ dừng lại ở các tổn thương ngoài da mà còn tiến tới hỗ trợ điều trị những bệnh lý phức tạp hơn như biến chứng sau đột quỵ, suy tim hay các vấn đề liên quan đến lão hóa mô. Đặc biệt, trong giai đoạn đại dịch COVID-19, khi nhiều bệnh nhân rơi vào tình trạng suy hô hấp nặng, tế bào gốc từ màng dây rốn đã trở thành một trong những hướng hỗ trợ điều trị, góp phần cải thiện chức năng phổi và mang lại thêm cơ hội sống cho những ca bệnh tưởng chừng đã ở ranh giới mong manh nhất.

Với ông, mỗi ca bệnh được điều trị thành công không chỉ là một kết quả khoa học, mà là một câu trả lời cụ thể cho câu hỏi đã theo ông suốt nhiều năm: liệu những gì diễn ra trong phòng thí nghiệm có thực sự thay đổi được cuộc sống con người hay không. Và khi nhìn thấy bệnh nhân hồi phục, khi một chi thể được giữ lại, khi một hơi thở được kéo dài thêm giữa ranh giới sinh - tử, ông hiểu rằng, hành trình từ phòng thí nghiệm đến giường bệnh, dù dài và nhiều thử thách, cuối cùng vẫn là con đường xứng đáng nhất mà một nhà khoa học có thể lựa chọn.

Hành trình của PGS Phan Toàn Thắng từ những giảng đường danh giá tại Oxford, Stanford đến các phòng thí nghiệm hiện đại ở Singapore không chỉ đơn thuần là việc tiếp thu tinh hoa nhân loại, mà là một cuộc chinh phục đỉnh cao đầy kiêu hãnh. Vượt qua những tiêu chuẩn khắt khe nhất của giới khoa học quốc tế, ông đã trở thành nhà khoa học Việt Nam đầu tiên sở hữu bằng sáng chế độc quyền về tế bào gốc từ màng dây rốn tại hơn 80 quốc gia.

Đây không chỉ là một con số ấn tượng trên bảng thành tích cá nhân, mà là minh chứng đanh thép cho thấy trí tuệ Việt không chỉ đứng ngang hàng, thậm chí tiên phong trước những cường quốc y khoa hàng đầu. Trong khi các quốc gia tiên tiến vẫn đang loay hoay tìm lời giải cho những nghịch lý về nguồn tế bào gốc vừa đảm bảo tính đạo đức, vừa mang lại hiệu quả tái tạo cao với chi phí hợp lý, thì "tế bào gốc màng dây rốn" của người bác sĩ gốc Việt đã xuất hiện như một chìa khóa vàng. Phát minh này không chỉ giải quyết triệt để những bế tắc về công nghệ mà thế giới đang mắc kẹt, mà còn khẳng định một giá trị cốt lõi: Khi trí tuệ đi cùng bản lĩnh, người Việt có thể tạo ra những thay đổi mang tính bước ngoặt cho sức khỏe nhân loại.

Trong tư duy thông thường của ngành y suốt nhiều thập kỷ, màng dây rốn sau mỗi ca sinh nở vốn chỉ được xem là một loại rác thải sinh học cần được tiêu hủy. Thế nhưng, dưới lăng kính của PGS Phan Toàn Thắng, đó lại là một kho tàng vô giá bị bỏ quên. Hãy thử đặt hai hình ảnh cạnh nhau để thấy được sự kỳ diệu trong trí tuệ của ông. Một bên là những sợi dây rốn lạnh lẽo bị vứt bỏ vào thùng rác y tế. Một bên là những tấm da mới mịn màng, đang hồi sinh và che phủ những vết bỏng tàn khốc chiếm tới 90% diện tích cơ thể.

Sự đối lập ấy không chỉ minh chứng cho bước tiến của công nghệ, mà còn làm rạng ngời một triết lý nhân sinh cao đẹp: Sự sống này tiếp nối sự sống kia. Từ khoảnh khắc một mầm sống mới chào đời, "phế phẩm" của người này lại trở thành hy vọng sống sót cuối cùng cho người khác. Đây là một quy trình hoàn toàn nhân văn, không xâm lấn, không gây thêm bất kỳ đau đớn nào cho người hiến tặng lẫn người tiếp nhận.

Bằng cách biến "rác thải" thành "món quà của Mẹ Tạo hóa", PGS Phan Toàn Thắng đã viết nên một chương mới cho y học tái tạo - nơi khoa học không chỉ lạnh lùng với những con số, mà còn thấm đẫm tình đồng loại và sự trân trọng tuyệt đối dành cho từng hơi thở của con người.

Thế nhưng, sau hơn hai thập kỷ miệt mài với phòng thí nghiệm, với những quy trình, con số và bằng sáng chế được công nhận trên phạm vi toàn cầu, điều khiến PGS Phan Toàn Thắng trăn trở nhất lại không nằm ở giới hạn của khoa học, mà ở khoảng cách giữa khoa học và đời sống.

Ông hiểu rằng, một công nghệ dù tiên tiến đến đâu cũng sẽ trở nên vô nghĩa nếu chỉ dừng lại trong các công bố khoa học hay những phòng nghiên cứu hiện đại. Giá trị thực sự của y học nằm ở chỗ có bao nhiêu người bệnh được tiếp cận và được cứu chữa từ chính những phát minh đó. Và đây cũng chính là khoảng cách mà ông luôn đau đáu tìm cách thu hẹp.

Trong thực tế, liệu pháp tế bào gốc từ màng dây rốn, dù đã chứng minh được hiệu quả qua nhiều trường hợp lâm sàng, vẫn chưa trở thành một phương pháp điều trị chính thống trong hệ thống y tế. Nó vẫn được xem là giải pháp hỗ trợ, chủ yếu dành cho những bệnh nhân đã đi qua gần như tất cả các lựa chọn điều trị khác mà không còn đáp ứng. Điều đó đồng nghĩa với việc, rất nhiều cơ hội can thiệp sớm khi hiệu quả điều trị có thể cao hơn vẫn chưa được khai thác một cách trọn vẹn.

Một trăn trở khác, mang tính căn cốt hơn, nằm ở khả năng tiếp cận của người bệnh. Nếu như ở các quốc gia phát triển, công nghệ sinh học và y học tái tạo nhận được sự đầu tư mạnh mẽ cả về tài chính lẫn chính sách, thì tại Việt Nam, con đường để những công nghệ này đi vào thực tiễn vẫn còn không ít rào cản.

Chính vì vậy, mong muốn lớn nhất của ông không chỉ dừng lại ở việc tiếp tục nghiên cứu hay mở rộng ứng dụng, mà là làm sao để công nghệ này được luật hóa, được đặt trong một khuôn khổ pháp lý rõ ràng, để từ đó có thể triển khai rộng rãi, an toàn và bền vững. Ông tin rằng, khi có sự đồng hành của chính sách, những tiến bộ khoa học sẽ không còn là đặc quyền của một nhóm nhỏ, mà có thể trở thành cơ hội chung cho cộng đồng.

Trong những năm tháng làm việc tại Việt Nam và các quốc gia khác, PGS Phan Toàn Thắng đã không ít lần phải đối diện với những nghịch cảnh xé lòng. Đó là những bệnh nhân nghèo buộc phải chấp nhận cắt bỏ chi thể chỉ vì không có đủ kinh phí để theo đuổi các liệu pháp tế bào gốc đắt đỏ - vốn được coi là đặc quyền của giới thượng lưu. Nỗi đau của người bệnh khi mất đi một phần thân thể vì nghèo khó đã trở thành "món nợ" thôi thúc ông tìm ra một lời giải khác.

Ông hiểu rằng, nếu không thể hạ giá thành, thì mọi đỉnh cao khoa học đều trở nên vô nghĩa với đa số nhân loại. Khát vọng ấy đã dẫn lối cho sự ra đời của công nghệ chiết xuất từ màng dây rốn - nơi cung cấp những tế bào gốc "0 tuổi" với sức sống mãnh liệt và khả năng tăng sinh vượt trội. Khác với quy trình thu thập phức tạp và tốn kém từ tủy xương hay mỡ, nguồn nguyên liệu từ màng dây rốn cho phép nhân số lượng tế bào dồi dào trong thời gian ngắn với chi phí thấp hơn đáng kể.

Đây chính là cuộc cách mạng "bình dân hóa" công nghệ cao của PGS Phan Toàn Thắng. Ông đã thành công trong việc biến một phương pháp điều trị xa xỉ thành cơ hội sống bình đẳng cho mọi người, để tấm vé hồi sinh không còn là rào cản ngăn cách bởi túi tiền, mà là quyền lợi cơ bản của bất kỳ ai đang cần sự chữa lành.

Khoa học, nếu chỉ nằm trong phòng thí nghiệm hay trên những tấm bằng khen, thì đó mới chỉ là một nửa chặng đường. Với PGS Phan Toàn Thắng, giá trị thực sự của trí tuệ nằm ở sự hóa thân vào nỗi đau của đồng loại để tìm ra phương thuốc xoa dịu. Việc kiên trì theo đuổi công nghệ tế bào gốc với chi phí hợp lý không chỉ là một lựa chọn kỹ thuật, mà là sự lựa chọn của y đức - một sự hy sinh thầm lặng về lợi ích kinh tế cá nhân để đánh đổi lấy cơ hội giữ lại chi thể, giữ lại cuộc đời cho những bệnh nhân yếu thế. Việc sở hữu bằng sáng chế tại hơn 80 quốc gia không phải để khẳng định quyền lực cá nhân, mà là để đảm bảo rằng trí tuệ Việt có thể tạo ra một quy trình sản xuất tế bào gốc '0 tuổi' dồi dào với chi phí hợp lý nhất. Đó là tấm vé hồi sinh công bằng dành cho cả người giàu lẫn người nghèo.

Hành trình của ông minh chứng rằng: Người Việt hoàn toàn có thể đứng trên đỉnh cao y khoa thế giới bằng sự thông tuệ, nhưng điều khiến vị thế ấy trở nên cao quý hơn cả chính là trái tim luôn hướng về nguồn cội. Khi những "món quà của Mẹ tạo hóa" được luật hóa và phổ quát hóa tại quê nhà, đó cũng là lúc sự hy sinh của ông đơm hoa kết trái, để mỗi bệnh nhân nghèo không còn phải đứng ngoài cánh cửa của sự hồi sinh.