PGS.TS Nguyễn Thị Liên Hương - Thứ trưởng Bộ Y tế vừa ký ban hành Hướng dẫn dự phòng mắc rối loạn tâm thần và quản lý, chăm sóc y tế, xã hội cho người mắc rối loạn tâm thần tại cộng đồng.
Hướng dẫn nhằm thống nhất việc phòng ngừa, phát hiện sớm, quản lý và chăm sóc người có nguy cơ cũng như người mắc rối loạn tâm thần ngay từ tuyến y tế cơ sở.
Nhiều yếu tố nguy cơ gây rối loạn tâm thần
Theo hướng dẫn cụ thể của Bộ Y tế, nguy cơ rối loạn tâm thần có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau.Về sinh học, những người có tiền sử gia đình mắc rối loạn tâm thần, gặp bất lợi trong thai kỳ hoặc sinh nở, bị chấn thương sọ não, mắc bệnh lý thần kinh hoặc bệnh mạn tính ảnh hưởng đến hoạt động của não có nguy cơ cao hơn.
Về yếu tố tâm lý, căng thẳng kéo dài, biến cố lớn trong cuộc sống, khó kiểm soát cảm xúc, lo âu quá mức, tự ti kéo dài các hoàn cảnh dễ bị tổn thương như người cao tuổi, người sống một mình hoặc có hoàn cảnh khó khăn cũng nằm trong nhóm có nguy cơ.
Có nhiều yếu tố nguy cơ dẫn đến rối loạn tâm thần.
Các yếu tố xã hội cũng góp phần làm gia tăng nguy cơ, gồm nghèo đói, thất nghiệp, áp lực công việc, bạo lực gia đình, bạo lực học đường và tình trạng cô lập xã hội.
Ngoài ra, lạm dụng rượu bia, ma túy, ít vận động hoặc thường xuyên tiếp xúc với thông tin tiêu cực trên mạng xã hội cũng được xác định là những yếu tố nguy cơ.
Phòng ngừa cách nào?
Để phòng ngừa, Bộ Y tế khuyến cáo người dân các biện pháp phòng ngừa yếu tố nguy cơ như duy trì lối sống lành mạnh: ngủ đủ giấc và đúng giờ (thanh thiếu niên và người lớn nên ngủ trung bình từ 7 - 9 giờ/ngày và ngủ trước 23 giờ), hạn chế thức khuya; hoạt động thể lực cường độ vừa phải trong 150 - 300 phút/tuần hoặc cường độ mạnh dưới 75 phút/tuần;
Cùng đó hạn chế sử dụng rượu, bia, thuốc lá và các chất độc hại: truyền thông về tác hại của các chất gây nghiện; tư vấn cai nghiện và hỗ trợ phục hồi; kiểm soát việc sử dụng các chất gây nghiện trong cộng đồng;
Thực hiện dinh dưỡng hợp lý theo hướng dẫn chuyên môn của Bộ Y tế;
Bên cạnh đó, quản lý căng thẳng và áp lực cuộc sống thông qua việc giáo dục kỹ năng quản lý căng thẳng; hướng dẫn cân bằng giữa học tập, lao động và nghỉ ngơi; tạo điều kiện tham gia các hoạt động thư giãn và giải trí lành mạnh;
Giáo dục kỹ năng sống: kỹ năng giải quyết vấn đề; kỹ năng kiểm soát cảm xúc; kỹ năng giao tiếp và xây dựng mối quan hệ; kỹ năng thích ứng với thay đổi;
Phòng ngừa chấn thương và bệnh lý mạn tính: phòng ngừa tai nạn lao động và tai nạn sinh hoạt; phát hiện và quản lý tốt các bệnh mạn tính có ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần.
Bộ Y tế nhấn mạnh việc khám sức khỏe định kỳ hoặc đi khám khi có biểu hiện bất thường để phát hiện sớm nguy cơ mắc rối loạn tâm thần
Áp dụng quy trình 5 bước phát hiện sớm mắc rối loạn tâm thần
Bộ Y tế hướng dẫn quy trình 5 bước nhằm phát hiện sớm người có nguy cơ mắc rối loạn tâm thần tại cộng đồng. Theo đó, việc sàng lọc được thực hiện thông qua khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc, khám bệnh nghề nghiệp, khám sức khỏe đầu năm học hoặc trong quá trình khám, chữa bệnh.
Quy trình gồm 5 bước: hỏi bộ câu hỏi sàng lọc ban đầu; phân tầng nguy cơ; thực hiện các trắc nghiệm tâm lý phù hợp; phân tầng nguy cơ sau đánh giá và triển khai các giải pháp can thiệp tương ứng.
Nếu người được sàng lọc có dấu hiệu cấp cứu như có ý nghĩ tự sát gần đây hoặc kích động trong quá trình phỏng vấn, cán bộ y tế phải ưu tiên bảo đảm an toàn và chuyển cấp cứu tâm thần ngay, không chờ hoàn tất toàn bộ quy trình sàng lọc.
Đối với người có nguy cơ cao, hướng dẫn yêu cầu tư vấn thay đổi hành vi, hỗ trợ tâm lý, lập danh sách theo dõi và chuyển đến cơ sở khám, chữa bệnh để được đánh giá chuyên sâu.
Đối với nhóm nguy cơ thấp chủ yếu được truyền thông, giáo dục sức khỏe tâm thần và tiếp tục theo dõi.Quản lý, chăm sóc toàn diện tại cộng đồng.
Tư vấn, khám sức khoẻ cho người dân tại trạm y tế.
Theo hướng dẫn, trạm y tế xã, phường có trách nhiệm lập hồ sơ quản lý người có nguy cơ và người mắc rối loạn tâm thần, theo dõi quá trình điều trị, phát hiện sớm dấu hiệu tái phát. Đồng thời phối hợp với gia đình, nhà trường, nơi làm việc và chính quyền địa phương để hỗ trợ tâm lý, xã hội cho người bệnh.
Bộ Y tế cũng xây dựng mô hình hỗ trợ tâm lý theo 4 mức, từ giáo dục tâm lý cho người bệnh ổn định đến tư vấn chuyên sâu, hỗ trợ tăng cường và chuyển cơ sở khám chữa bệnh hoặc cấp cứu đối với các trường hợp có dấu hiệu diễn biến nặng, tự gây hại hoặc gây nguy hiểm cho người khác.
Ngoài chăm sóc y tế, bộ hướng dẫn yêu cầu tăng cường chăm sóc xã hội, tạo điều kiện để người bệnh được học tập, lao động, tham gia các hoạt động cộng đồng, giảm kỳ thị và phân biệt đối xử, đồng thời kết nối với các dịch vụ trợ giúp xã hội đối với những trường hợp có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.
