Toà soạn nhận được nhiều câu hỏi của các mẹ liên quan đến vấn đề ăn dặm cho trẻ, dưới đây là câu trả lời và tư vấn của bác sĩ.
Mẹ hỏi: Thưa bác sĩ, ở vùng tôi ít có điều kiện mua bột ăn dặm công nghiệp, tôi có thể tự nấu bột từ gạo, ngô, khoai sẵn có tại nhà cho con 6 tháng tuổi không, và cách kết hợp thế nào để đủ chất?
Bác sĩ trả lời:
Nấu ăn từ bột gạo là truyền thống và mẹ hoàn toàn có thể. Tuy nhiên, mẹ nên lưu ý bột ăn dặm tại nhà nên có đủ 4 nhóm thực phẩm chính sau đây.
- Bột đường: gạo tẻ, gạo nếp, ngô non, khoai lang, khoai sọ.
- Chất đạm: thịt gà, cá suối, trứng gà, đậu xanh, đậu nành.
- Chất béo: dầu lạc, dầu mè, mỡ lợn đã nấu chín lọc kỹ.
- Vitamin và khoáng chất: bí đỏ, rau ngót, cà rốt, lá khoai non.
Tỉ lệ gợi ý cho một bữa ăn dặm (khoảng 200 ml cháo/bột loãng cho trẻ 6–7 tháng):
- 20 g gạo (hoặc 2 thìa cơm đầy),
- 15 g thịt/cá/đậu (khoảng 1 thìa canh),
- 5 g dầu/mỡ (1 thìa cà phê),
- 20 g rau củ nghiền mịn.
Xay nhuyễn và nấu chín kỹ để con dễ ăn, dễ tiêu.
2. Mẹ hỏi: Tôi có thể dùng thịt gà nuôi thả và cất tủ đông để nấu ăn dặm cho con không, ngoài ra tôi có thể nấu trứng gà hoặc cá suối nhỏ để thay thế không, và cách chế biến thế nào cho con dễ ăn, dễ tiêu hóa?
Bác sĩ trả lời:
Không có điều kiện để mua thức ăn tươi hàng ngày, việc bạn thịt gà và cất vào tủ đông để cho con ăn dặm là hoàn toàn có thể. Về thị gà, bạn chọn phần ức hoặc đùi bỏ da, luộc chín mềm, băm nhỏ hoặc xay nhuyễn và nấu cháo, quấy bột cho trẻ. Nên bổ sung rau xanh, chất béo.
Trứng gà: bắt đầu bằng lòng đỏ cho trẻ từ 6 tháng (¼ lòng đỏ mỗi ngày), sau 7–8 tháng có thể tăng dần và thêm lòng trắng. Cá suối nhỏ: chọn cá tươi, bỏ xương, nấu chín kỹ, lọc kỹ xương để tránh hóc.
Lưu ý nấu chín nhừ, nghiền mịn, trộn vào cháo/bột để trẻ dễ nuốt, giảm nguy cơ dị ứng và tiêu chảy.
Tận dụng thức ăn sẵn có là sản vật địa phương tại vườn nhà để cung cấp dinh dưỡng cho trẻ.
3. Mẹ hỏi: Vào mùa đông rau xanh khan hiếm, tôi có thể dùng rau rừng hoặc rau dại nào (như rau dớn, rau ngót rừng) cho con ăn dặm được không, và cần lưu ý rửa, nấu như thế nào để an toàn?
Bác sĩ trả lời:
Một số loại rau rừng ăn được như rau dớn, rau ngót rừng, rau bí, lá khoai non… có thể nấu cháo cho trẻ. Tuy nhiên mẹ cần chú ý:
Chỉ dùng các loại rau mà gia đình vẫn ăn hàng ngày, tránh lá lạ chưa rõ an toàn. Rửa nhiều lần bằng nước sạch, tốt nhất ngâm nước muối loãng 10–15 phút. Luộc chín kỹ trước khi băm/xay cho vào cháo.
Tuyệt đối không dùng các loại rau rừng có mủ trắng, vị đắng, chát lạ hoặc chưa được người lớn dùng thường xuyên.
4. Mẹ hỏi: Gia đình tôi thường ăn mắm tép, cá khô, măng chua… liệu những thực phẩm này có thể dùng cho con từ 7–8 tháng tuổi không, nếu không thì nên tránh món nào?
Bác sĩ trả lời:
Không nên dùng các thực phẩm mặn, lên men, phơi khô hoặc chưa đảm bảo vệ sinh cho trẻ dưới 1 tuổi. Mắm tép, măng chua, cá khô, dưa muối: chứa nhiều muối, có thể lẫn vi khuẩn và độc tố, hệ tiêu hóa trẻ chưa thích hợp. Trẻ nên ăn thịt, cá, trứng, rau củ tươi nấu chín kỹ.
Hãy tránh hoàn toàn các loại thực phẩm lên men, nhiều muối và cay chua cho đến khi trẻ trên 1 tuổi.
5. Mẹ hỏi: Trong điều kiện không có tủ lạnh, làm sao bảo quản được thức ăn dặm cho con qua bữa sau mà vẫn an toàn, đặc biệt là trong mùa nóng?
Bác sĩ trả lời:
Tốt nhất mẹ nên nấu vừa đủ thức ăn cho mỗi bữa, không để thức ăn thừa.
Nếu bắt buộc để lại, có thể: Đựng thức ăn chín vào hộp đậy kín, đặt vào nơi mát nhất trong nhà. Dùng trong vòng 2 giờ sau khi nấu xong nếu thời tiết nóng. Khi cho trẻ ăn lại phải đun sôi lại ít nhất 2–3 phút.
Tránh để thức ăn qua đêm vì nguy cơ nhiễm khuẩn và ngộ độc rất cao.
Hướng dẫn thực hành dinh dưỡng tại chỗ cho các bà mẹ ở vùng khó khăn.
6. Mẹ hỏi: Con tôi 7 tháng tuổi nhưng không chịu ăn cháo, chỉ thích bú mẹ, tôi nên tập cho con ăn dặm thế nào để không bị thiếu chất mà cũng không ép quá mức?
Bác sĩ trả lời:
Trẻ cần thời gian làm quen, mẹ không nên ép mà nên kiên nhẫn và tập dần:
Cho ăn khi trẻ đang tỉnh táo, không quá đói hoặc quá no. Bắt đầu với 2–3 thìa cháo loãng mỗi bữa, tăng dần lượng và độ đặc theo từng tuần. Tạo bữa ăn vui vẻ, không dọa nạt, không ép buộc.
Nếu sau 2–3 tuần trẻ vẫn ăn rất ít hoặc sút cân, cần đưa trẻ đi khám dinh dưỡng để được tư vấn thêm.
7. Mẹ hỏi: Tôi nghe nói trẻ cần ăn thêm dầu mỡ để tăng năng lượng, nhưng ở nhà chỉ có mỡ lợn và dầu lạc, tôi có thể dùng những loại này cho cháo của con không, và nên dùng bao nhiêu là đủ?
Bác sĩ trả lời:
Có thể dùng mỡ lợn đã thắng kỹ, lọc sạch hoặc dầu lạc tinh luyện cho trẻ.
Trẻ 6–8 tháng: 1 thìa cà phê (5 g) mỗi bữa cháo. Trẻ 9–12 tháng: tăng lên 1,5–2 thìa cà phê mỗi bữa.
Nên thay đổi giữa mỡ và dầu để cung cấp đa dạng axit béo. Không dùng mỡ/dầu bị ôi hoặc đun đi đun lại nhiều lần.
8. Mẹ hỏi: Ở vùng tôi sữa công thức khá cao so với thu nhập nên tôi cũng ít mua cho con, tôi nên bổ sung canxi cho con bằng cách nào từ thực phẩm địa phương như cá nhỏ, cua đồng…?
Bác sĩ trả lời:
Mẹ có thể bổ sung canxi cho con từ các nguồn sau:
Cá nhỏ nguyên xương (cá cơm, cá suối nhỏ) nấu chín nhừ, lọc bỏ xương to, xay nhuyễn. Cua đồng: chọn cua tươi, bỏ mai và yếm, giã nhỏ, nấu kỹ thành canh cho trẻ >8 tháng tuổi. Rau xanh giàu canxi: rau dền, rau ngót, lá khoai non, bí đỏ.
Cho trẻ tắm nắng sáng (trước 9 giờ) 15–20 phút/ngày để hỗ trợ hấp thu canxi tốt hơn.
9. Mẹ hỏi: Khi con bị tiêu chảy do thức ăn, tôi nên tiếp tục cho ăn dặm như thế nào để con không bị sụt cân, và có món ăn dặm nào giúp con dễ tiêu, mau hồi phục không?
Bác sĩ trả lời:
Khi trẻ mắc tiêu chảy, mẹ không nên cho con kiêng khem quá mức mà cần:
Cho trẻ tiếp tục bú mẹ và ăn cháo/bột loãng hơn bình thường. Chia nhỏ bữa, mỗi bữa ít một, tăng số bữa. Nấu cháo gạo với cà rốt, bí đỏ, thịt nạc băm nhuyễn, thêm một ít dầu ăn. Tránh đồ sống, sữa chưa tiệt trùng, nước lạnh, nước ngọt có gas.
Cho trẻ uống ORS theo hướng dẫn nếu tiêu chảy nhiều, và đưa đi khám nếu tiêu chảy kéo dài trên 2 ngày hoặc kèm sốt, mất nước.
Mẹ hỏi: Những ngày mùa màng bận rộn, tôi không có nhiều thời gian nấu nướng, bác sĩ có thể gợi ý vài món ăn dặm nhanh, đủ chất, tận dụng nguyên liệu có sẵn ở vườn hoặc ngoài chợ phiên không?
Bác sĩ trả lời:
Một số món nhanh, dễ nấu:
Cháo gà bí đỏ: gạo, thịt gà băm, bí đỏ nghiền, thêm dầu ăn.
Cháo trứng rau ngót: gạo, trứng gà, rau ngót băm, thêm dầu lạc.
Cháo cá suối cải bó xôi (rau dền): cá bỏ xương nấu chín, rau xanh xay mịn.
Bột đậu xanh + khoai lang + dầu mè: dành cho bữa phụ, dễ nấu nhanh.
Có thể nấu cháo bằng nồi áp suất từ sáng, giữ ấm trong phích hoặc nồi giữ nhiệt, khi cho ăn thêm rau/cá/thịt vào đun sôi lại 5 phút.
Lời khuyên chung của bác sĩ