Không sử dụng điểm cộng ngoài thang đo
Bộ GD&ĐT xây dựng dự thảo Thông tư sửa đổi, bổ sung một số điều các thông tư quy định về xác định chỉ tiêu tuyển sinh, chương trình đào tạo, tuyển sinh đại học và sau đại học. Dự thảo không bãi bỏ điểm ưu tiên theo khu vực, đối tượng chính sách và không ảnh hưởng đến xét tuyển thẳng theo Quy chế, nhưng đề xuất không sử dụng điểm cộng do cơ sở đào tạo tự quy định cho thành tích, chứng chỉ hoặc tiêu chí bổ sung.
Theo Bộ GD&ĐT, điểm cộng có thể tạo bất bình đẳng. Thứ nhất, cơ hội tiếp cận chứng chỉ, kỳ thi khác nhau theo điều kiện kinh tế, địa bàn. Thứ hai, cùng một chứng chỉ nhưng mức quy đổi và tổ hợp áp dụng khác nhau giữa các trường. Thứ ba, một năng lực có thể bị ghi nhận hai lần vừa là thành phần điểm xét tuyển, vừa được cộng thêm làm sai lệch thứ tự thí sinh. Thứ tư, ở nhóm điểm cao, chỉ một phần điểm cộng nhỏ cũng có thể thay đổi kết quả trúng tuyển dù chưa chứng minh phản ánh tốt hơn khả năng học tập.
Bộ GD&ĐT cho rằng cách xử lý phù hợp là đánh giá đúng năng lực. Thí sinh có chứng chỉ ngoại ngữ vẫn được quy đổi vào môn thi trong tổ hợp xét tuyển hoặc dùng làm điều kiện đầu vào, thay vì trở thành khoản điểm cộng ngoài thang đo, bảo đảm nguyên tắc một năng lực chỉ ghi nhận một lần.
Xoay xở ở chặng nước rút
Thực tế ghi nhận từ phía các gia đình cho thấy tâm lý lo lắng là hoàn toàn có thật khi mốc áp dụng dự kiến (năm 2027) rơi đúng vào lứa học sinh sinh năm 2009 (2K9) - những em vừa bước vào lớp 11 và đang trong giai đoạn tăng tốc.
Chị Nguyễn Hà Luyến (43 tuổi, phường Đại Mỗ, Hà Nội) chia sẻ: "Gia đình tôi đã đầu tư cho con học IELTS từ năm lớp 10 với kỳ vọng có thêm điểm cộng ưu tiên vào đại học top đầu. Nếu áp dụng ngay từ năm 2027, con tôi chính là lứa đầu tiên chịu tác động. Việc điều chỉnh quy chế bất ngờ khiến cả con và cha mẹ đều rất hụt hẫng và áp lực".
Thí sinh hoàn thành kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 tại Hà Nội. Ảnh: TL
Cùng chung nỗi niềm, chị Phạm Thị Hồng Thái (phường Đống Đa) cho biết lứa 2K9 đã chốt khối thi và đầu tư nhiều thời gian, tiền bạc để ôn luyện. "Phụ huynh chúng tôi chỉ mong Bộ GD&ĐT cho các con tâm lý ổn định để 'về đích' an toàn. Mọi điều chỉnh cần được công bố ngay từ khi các con mới vào lớp 10 hoặc có lộ trình 5 năm để gia đình kịp chuẩn bị, tránh tình trạng đến chặng cuối lại xoay xở từ đầu", chị Thái nói.
Ở góc nhìn đầu tư lâu dài, anh Lê Văn Minh (phường Gia Lâm) và anh Cao Hải Quân (phường Cầu Giấy) đều cho rằng việc siết điểm cộng để bảo đảm công bằng là đúng, nhưng điều chỉnh gấp dễ làm đảo lộn kế hoạch học tập và gây bức xúc. Các phụ huynh kiến nghị: "Học chứng chỉ hay thi học sinh giỏi là quá trình đầu tư dài hạn tính bằng năm. Một chính sách giáo dục lớn cần có tính dự báo, lộ trình chuyển tiếp rõ ràng và độ ổn định tối thiểu 3 đến 5 năm. Ngành giáo dục cần công bố đề án trước ít nhất 3 năm để lứa học sinh mới vào cấp 3 chủ động định hướng; đồng thời cơ cấu lại các phương thức xét tuyển như kỳ thi đánh giá năng lực sao cho phù hợp với khả năng tiếp cận của học sinh các vùng miền".
Cùng chung áp lực với cha mẹ, các học sinh lứa 2K9 - đối tượng chịu tác động trực tiếp nếu quy định mới áp dụng từ năm 2027 cũng lo lắng. Em Trần Hà Minh Đức (học sinh lớp 11 tại Hà Nội) chia sẻ: "Em ôn thi tốt nghiệp song song với luyện IELTS mục tiêu 7.5 để lấy điểm cộng. Nếu bây giờ bỏ điểm cộng, em cảm thấy công sức suốt năm qua bị hẫng hẫng. Em mong quy chế được giữ ổn định cho lứa THPT hiện tại".
Trái ngược với sự lo lắng ở thành phố lớn, không ít phụ huynh vùng ngoại thành và các tỉnh lại đồng tình. Anh Nguyễn Hữu Phong (phụ huynh tại Phú Thọ) cho rằng, việc bỏ điểm cộng đứng ngoài thang điểm là quyết định hợp lý, mang lại sự bình đẳng cho các học sinh không có điều kiện kinh tế để theo đuổi các kỳ thi đắt đỏ.
Áp lực không tự mất đi mà chỉ dịch chuyển
Ở góc nhìn chuyên môn, ông Đinh Đức Hiền, Giám đốc điều hành Trường Tiểu học, THCS & THPT FPT Bắc Giang cho rằng, dự thảo quy định mới là hướng điều chỉnh cần thiết, song sự công bằng không tự xuất hiện chỉ bằng việc bỏ điểm cộng hay giảm số phương thức.
Về nguyên tắc, việc bỏ điểm cộng đứng ngoài thang điểm xét tuyển là hoàn toàn hợp lý. Một năng lực không nên vừa được quy đổi thành điểm môn ngoại ngữ, vừa tiếp tục được cộng thêm vì điều này tạo ra sự chênh lệch không phản ánh đúng năng lực học thuật. Tuy nhiên, việc bỏ điểm cộng không có nghĩa là chứng chỉ ngoại ngữ hay giải học sinh giỏi mất đi giá trị. Chứng chỉ vẫn có thể được dùng để quy đổi môn thi hoặc làm chuẩn đầu vào; điều cần thay đổi chính là mục tiêu học tập: học ngoại ngữ để sử dụng thực chất chứ không chỉ để "mua thêm lợi thế" xét tuyển.
Đáng chú ý, ông Hiền cảnh báo áp lực thi cử không tự mất đi mà chỉ dịch chuyển. Nếu bảng quy đổi điểm vẫn quá ưu ái hoặc các trường đại học lạm dụng quá nhiều kỳ thi riêng, thị trường luyện thi mới sẽ xuất hiện, khiến áp lực của học sinh chỉ chuyển từ cuộc đua IELTS sang cuộc đua luyện thi đánh giá năng lực hay thi tốt nghiệp THPT.
Do đó, ông Hiền nhấn mạnh ngành giáo dục cần công bố lộ trình đủ sớm và có giai đoạn chuyển tiếp rõ ràng cho học sinh lớp 11, lớp 12. Đặc biệt, năm 2027 chỉ nên xem là năm thực nghiệm để thu thập, đánh giá dữ liệu thực tế, từ độ chênh giữa các nguồn điểm đến chi phí xã hội trước khi đưa ra quyết định áp dụng cố định từ năm 2028. Một chính sách tuyển sinh tốt phải giúp học sinh học sâu hơn, nhà trường dạy thật hơn, phụ huynh giảm gánh nặng chi phí và bảo đảm các em được đánh giá dựa trên cùng một nguyên tắc công bằng.
Cần nguyên tắc minh bạch và tính dự báo
Đồng quan điểm về việc cần thiết phải gỡ vướng cho ma trận tuyển sinh hiện tại nhưng phải giữ sự ổn định, chuyên gia giáo dục Bùi Ngọc Phúc - tác giả cuốn sách Tư vấn kỳ thi vào lớp 10 nhận định: "Việc Bộ GD&ĐT đưa ra dự thảo là cần thiết để tránh tình trạng loạn phương thức xét tuyển khiến thí sinh như lạc vào ma trận.
Tuy nhiên, khi dự kiến áp dụng từ năm 2027, phụ huynh và học sinh lứa 2K9 vô cùng bất ngờ vì nhiều em đã định hướng ôn luyện kỳ thi đánh giá năng lực (HSA), đánh giá tư duy (TSA) hoặc thi lấy chứng chỉ IELTS từ sớm. Thời gian, công sức của học sinh và tài chính của gia đình bỏ ra là không nhỏ. Do vậy, nguyện vọng lớn nhất của phụ huynh là Bộ phải công bố lộ trình rõ ràng, giữ phương thức xét tuyển ổn định trong thời gian tối thiểu 5 năm".
Phân tích từ góc độ cơ sở đào tạo, một giảng viên đại học tại Hà Nội chia sẻ, đã đến lúc cần đặt ra một nguyên tắc quản lý rõ ràng đối với các chính sách có tác động xã hội lớn: "Muốn thay đổi phải chứng minh được phương án mới tốt hơn phương án cũ, đồng thời phải có lộ trình chuyển tiếp và thông tin đủ sớm. Không thể đưa ra điều chỉnh vào thời điểm người học đã dành rất nhiều thời gian, tiền bạc để chuẩn bị. Mỗi thay đổi chính sách trên giấy có thể chỉ là vài dòng quy định, nhưng phía sau đó là kế hoạch học tập, lựa chọn môn học, chi phí gia đình và cả tương lai của hàng vạn học sinh".
Một band điểm IELTS hay một giải thưởng học sinh giỏi không tự nhiên mà có, đó là mồ hôi, nước mắt của học sinh sau những đêm thức khuya cày bài, là sự hy sinh chi phí và công sức đưa đón của cha mẹ suốt 2-3 năm ròng. Cải cách giáo dục là đòi hỏi bắt buộc của thực tiễn, nhưng một chính sách giáo dục nhân văn và hiệu quả không chỉ nằm ở tính "đúng" hay "mới" mà phải nằm ở sự ổn định, tính dự báo và lộ trình chuyển tiếp đủ dài để người học không trở thành bên chịu thiệt thòi trước những bước cua gấp của chính sách.
