Bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân ngày càng được nhấn mạnh trong các chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước và định hướng của ngành Y tế, với yêu cầu tăng cường phòng bệnh, quản lý yếu tố nguy cơ và chăm sóc sức khỏe từ sớm.
Trong bối cảnh ô nhiễm không khí ảnh hưởng ngày càng rõ rệt đến sức khỏe, việc chủ động phòng ngừa không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan chức năng mà còn cần sự tham gia của mỗi người dân.
Ô nhiễm không khí – nguy cơ sức khỏe không thể xem nhẹ
Theo TS. Lê Thái Hà, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh, ô nhiễm không khí không đơn thuần là vấn đề môi trường mà còn là một trong những yếu tố nguy cơ đối với sức khỏe con người.
Các yếu tố nguy cơ từ môi trường có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, góp phần gây ra các bệnh không lây nhiễm. Điều này cho thấy ô nhiễm không khí không chỉ tác động đến từng cá nhân mà còn là vấn đề sức khỏe cộng đồng cần được quan tâm đúng mức.
Những nhóm chịu ảnh hưởng rõ rệt hơn gồm trẻ em, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và người mắc bệnh nền, đặc biệt là các bệnh hô hấp, tim mạch. Với những đối tượng này, việc giảm tiếp xúc với nguồn ô nhiễm và theo dõi sức khỏe thường xuyên có ý nghĩa quan trọng.
Ô nhiễm không khí gây nhiều ảnh hưởng đến sức khoẻ. Ảnh: Thái Bình
PGS.TS. Vũ Văn Giáp, Phó Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai, cho biết ô nhiễm không khí không chỉ gây ra các biểu hiện như ho, khó thở hay kích ứng đường hô hấp. Tình trạng này còn có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh, khiến người có bệnh nền phải nhập viện do các đợt cấp, thậm chí làm gia tăng nguy cơ tử vong.
Từ góc độ lâm sàng, tác động của ô nhiễm không khí cần được nhìn nhận ở cả ba khía cạnh: ảnh hưởng cấp tính, tổn thương kéo dài hoặc mạn tính và những tổn thương ngoài phổi.
Phổi là cơ quan tiếp xúc trực tiếp với không khí ô nhiễm. Trung bình mỗi ngày, người trưởng thành hít thở hàng nghìn lít không khí để cung cấp oxy cho cơ thể. Khi các chất ô nhiễm có trong không khí như bụi mịn PM2.5 – những hạt bụi có đường kính khí động học không lớn hơn 2,5 micromet – hoặc các chất ô nhiễm như NO₂, SO₂, Ozon (O₃) xâm nhập vào cơ thể có thể ảnh hưởng đến sức khỏe.
Bụi mịn và các chất ô nhiễm có thể gây kích ứng đường hô hấp, làm nặng thêm bệnh phổi và góp phần gây tổn thương mạn tính. Trong những đợt ô nhiễm không khí nghiêm trọng, số người mắc bệnh hô hấp, nhất là người có bệnh nền, có thể gia tăng nhu cầu khám, điều trị. Trẻ em và người cao tuổi cũng dễ xuất hiện triệu chứng hoặc gặp các đợt viêm đường hô hấp cấp cần được chăm sóc y tế.
Đáng lưu ý, tác động của bụi mịn không dừng lại ở phổi. Khi các hạt bụi rất nhỏ đi sâu vào đường hô hấp, chúng có thể kích hoạt những phản ứng viêm và đi vào máu có thể ảnh hưởng đến hệ tuần hoàn. Ô nhiễm không khí có liên quan đến nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, đột quỵ và những hậu quả bất lợi đối với sức khỏe thai kỳ. Phụ nữ mang thai, trẻ em và người có bệnh nền vì thế cần được bảo vệ tốt hơn trước các nguồn không khí ô nhiễm.
Theo dõi AQI để chủ động bảo vệ sức khỏe
Một trong những việc thiết thực giúp người dân chủ động phòng ngừa tác động của ô nhiễm không khí là thường xuyên theo dõi chỉ số chất lượng không khí (AQI). Đây là chỉ số được sử dụng để đánh giá chất lượng không khí và truyền tải thông tin cảnh báo về mức độ ảnh hưởng có thể xảy ra đối với sức khỏe.
Chỉ số AQI được chia thành sáu khoảng giá trị, tương ứng với các mức cảnh báo từ tốt đến nguy hại. Căn cứ vào mức độ cảnh báo, người dân có thể điều chỉnh hoạt động ngoài trời và thực hiện các biện pháp bảo vệ phù hợp.
Cụ thể, khi AQI ở mức 0–50, chất lượng không khí được đánh giá là tốt, mọi người có thể sinh hoạt và vận động ngoài trời bình thường. Ở mức 51–100, chất lượng không khí ở ngưỡng trung bình, nhìn chung có thể chấp nhận được, nhưng người nhạy cảm vẫn cần chú ý đến các tác động sức khỏe có thể xảy ra.
Khi AQI ở mức 101–150, chất lượng không khí kém, những người nhạy cảm như trẻ em, người cao tuổi và người mắc bệnh hô hấp, tim mạch có thể gặp ảnh hưởng bất lợi. Ở mức 151–200, chất lượng không khí xấu, nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe tăng lên và không chỉ giới hạn ở các nhóm nhạy cảm.
Khi AQI đạt 201–300, chất lượng không khí rất xấu, người dân cần hạn chế các hoạt động ngoài trời, đặc biệt là hoạt động gắng sức. Ở mức 301–500, chất lượng không khí được xếp vào nhóm nguy hại, sức khỏe của toàn bộ dân số có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng và cần thực hiện các biện pháp bảo vệ ở mức cao nhất.
Cục Phòng bệnh khuyến cáo người dân nên thường xuyên theo dõi thông tin về chỉ số chất lượng không khí AQI từ các nguồn thông tin chính thống như trang thông tin của Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), các trung tâm quan trắc môi trường khu vực, ứng dụng VNAIR hoặc bản tin dự báo thời tiết. Việc cập nhật chỉ số chất lượng không khí giúp mỗi người chủ động lựa chọn thời gian, địa điểm và hình thức hoạt động ngoài trời phù hợp, thay vì chỉ ứng phó khi đã xuất hiện triệu chứng.
Cục Phòng bệnh khuyến cáo người dân nên thường xuyên theo dõi thông tin về chỉ số chất lượng không khí AQI từ các nguồn thông tin chính thống. Ảnh: TL
Giảm phơi nhiễm từ những thay đổi trong sinh hoạt
Theo TS. Lê Thái Hà, nguyên tắc căn bản trong dự phòng tác động của các yếu tố nguy cơ là hạn chế mức độ và thời gian tiếp xúc. Khi chất lượng không khí ở mức xấu, rất xấu hoặc nguy hại, người dân nên giảm tối đa thời gian hoạt động ngoài trời, nhất là tại khu vực có mật độ giao thông cao, công trình xây dựng hoặc nguồn phát thải lớn.
Với những người phải làm việc ngoài trời, cần lựa chọn phương tiện bảo vệ hô hấp phù hợp với loại bụi và điều kiện làm việc.
Vận động thể lực vẫn đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe, nhưng cần lựa chọn cách tập luyện theo chất lượng không khí. PGS.TS. Vũ Văn Giáp lưu ý khi tập thể dục, cơ thể cần nhiều oxy hơn, nhịp thở sâu và nhanh hơn. Nếu vận động mạnh ngoài trời trong lúc không khí ô nhiễm, lượng chất ô nhiễm hít vào có thể tăng lên, làm gia tăng nguy cơ ảnh hưởng đến đường hô hấp và sức khỏe nói chung.
Vì vậy, người dân nên chọn thời điểm có chất lượng không khí tốt hơn để tập luyện. Khi không khí ngoài trời ô nhiễm, có thể chuyển sang các hoạt động trong nhà như yoga, đạp xe tại chỗ, chạy bộ trên máy, tập tạ hoặc các bài tập thể dục phù hợp.
Môi trường trong nhà cũng cần được quan tâm. Người dân có thể cân nhắc sử dụng máy lọc không khí phù hợp với diện tích phòng và nhu cầu sử dụng, đồng thời vệ sinh, bảo dưỡng thiết bị theo hướng dẫn. Tuy nhiên, máy lọc không khí chỉ hỗ trợ giảm một phần chất ô nhiễm và không thể thay thế việc kiểm soát nguồn phát thải.
Một nguyên tắc đặc biệt quan trọng là không hút thuốc lá, thuốc lào trong nhà. Khói thuốc làm ô nhiễm không khí trong không gian kín, gây phơi nhiễm thụ động cho người thân, trong đó có trẻ em và người cao tuổi. Các gia đình cũng nên hạn chế sử dụng than tổ ong, củi, rơm rạ và những loại nhiên liệu đốt tạo nhiều khói bụi trong không gian sinh hoạt.
Đối với trẻ em, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và người mắc bệnh hô hấp, tim mạch, cần tránh tiếp xúc gần với các nguồn phát thải từ phương tiện giao thông, công trình xây dựng, khu vực đun nấu bằng than, củi hoặc rơm rạ. Người mắc bệnh mạn tính cần tuân thủ điều trị theo đơn của bác sĩ, không tự ý ngừng thuốc hoặc thay đổi phác đồ khi chất lượng không khí suy giảm.
Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như khó thở, đau ngực, triệu chứng hô hấp tăng nặng hoặc những biểu hiện cấp tính đáng lo ngại, người dân cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn.
Với người có bệnh nền tim mạch, hô hấp, việc khám sức khỏe định kỳ và theo dõi tình trạng bệnh giúp phát hiện sớm những thay đổi cần được xử trí.
Bảo vệ sức khỏe trước ô nhiễm không khí không thể chỉ dựa vào những biện pháp tự bảo vệ của từng cá nhân. Giảm nguồn phát thải ngay từ gia đình, nơi làm việc và cộng đồng là điều cần thiết để hạn chế nguy cơ lâu dài.
Mỗi người có thể góp phần bằng cách ưu tiên sử dụng phương tiện giao thông công cộng khi phù hợp, hạn chế những hoạt động làm gia tăng khí thải và khói bụi. Khi xây dựng, sửa chữa nhà cửa, cần che chắn công trình, kiểm soát bụi phát tán và thực hiện các biện pháp giảm bụi phù hợp. Người dân không đốt rác tùy tiện, không đốt vàng mã bừa bãi và không đốt rơm rạ ngoài đồng...
Bên cạnh đó, mỗi người cần nâng cao ý thức cộng đồng, chủ động nhắc nhở hoặc phản ánh những hành vi gây ô nhiễm đến cơ quan có trách nhiệm.
