Dù phi hành đoàn đã được giải cứu sau đó, nhiều chi tiết liên quan đến nguyên nhân chiếc máy bay bị hạ và những gì diễn ra trước thời điểm phi công nhảy dù vẫn chưa được làm sáng tỏ.
Phi công lái máy bay F-15E Strike Eagle và sĩ quan hệ thống vũ khí. (Nguồn: Không quân Mỹ)
Mới đây, một báo cáo của CNN đã thu hút sự chú ý khi tiết lộ lời khai được cho là của phi công chiếc F-15E. Theo đó, chỉ vài khoảnh khắc trước khi rời khỏi máy bay gặp nạn, người này đã nhìn thấy một nhóm máy bay không người lái (UAV) có hình dạng rất kỳ lạ trên bầu trời Iran.
Dẫn lời 4 nguồn tin giấu tên được cho là nắm rõ nội dung cuộc thẩm vấn sau sự cố, CNN cho biết phi công đã mô tả việc nhìn thấy nhiều UAV của Iran bay theo đội hình đặc biệt, trông giống như một con sứa khổng lồ đang lơ lửng trên không.
Theo lời kể được dẫn lại, các UAV này dường như liên kết với nhau thành một cấu trúc thống nhất. Những chiếc UAV lớn hơn nằm phía trên, trong khi các UAV nhỏ hơn treo bên dưới giống như các xúc tu của sứa. Một nguồn tin còn mô tả cảnh tượng đó là "trông giống thứ gì đó ngoài hành tinh".
Một nguồn tin khác cho biết, phi công F-15E còn gọi đội hình này là một "bãi mìn trên không", hàm ý rằng nó có thể tạo ra một vùng không gian nguy hiểm đối với máy bay bay xuyên qua.
Tuy nhiên, bản thân CNN cũng nhấn mạnh rằng những thông tin này cần được tiếp cận một cách thận trọng. Vào thời điểm xảy ra sự việc, phi công đang ở trong tình huống chiến đấu cực kỳ căng thẳng và được cho là đã bị chấn động não sau khi máy bay bị bắn hạ. Vì vậy, không ai có thể khẳng định chắc chắn những gì anh nhìn thấy hoàn toàn phản ánh thực tế.
Theo báo cáo, ngay trong cộng đồng tình báo Mỹ cũng xuất hiện nhiều ý kiến trái chiều về việc nên diễn giải lời khai này như thế nào. Một số người cho rằng phi công có thể đã quan sát thấy một hiện tượng có thật, trong khi những người khác nghi ngờ độ chính xác của ký ức được ghi lại sau một sự kiện chấn động mạnh.
Báo cáo mới cũng nhắc lại thông tin từng gây tranh cãi trước đó, rằng chính phi công này được cho là đã từng sống sót sau một vụ bắn nhầm trong cùng cuộc xung đột, khiến 3 chiếc F-15E bị bắn rơi trên bầu trời Kuwait hồi tháng 3.
Cho đến nay, nguyên nhân chính xác khiến chiếc Strike Eagle bị mất vẫn chưa được công bố. Trước đó, NBC News dẫn lời 3 quan chức Mỹ cho biết máy bay có thể đã bị bắn trúng bằng tên lửa phòng không vác vai. Các nguồn tin này cũng cho rằng Iran có thể đã sử dụng hệ thống radar cảnh báo sớm tầm xa mới được tiếp nhận trong giai đoạn đầu cuộc xung đột để hỗ trợ phát hiện mục tiêu.
Tổng thống Mỹ Donald Trump khi đó cũng từng nhận định rằng lực lượng Iran đã sử dụng tên lửa vác vai và "đơn giản là gặp may".
Sau khi chiếc F-15E bị bắn hạ, phi công đã được giải cứu chỉ sau vài giờ. Tuy nhiên, sĩ quan điều khiển vũ khí (WSO) phải ẩn náu trong một khe đá suốt gần 50 giờ, khi cả lực lượng Mỹ lẫn quân đội Iran đều ráo riết truy tìm.
Chiến dịch giải cứu được đánh giá là một trong những nhiệm vụ tìm kiếm và cứu nạn phức tạp nhất của quân đội Mỹ trong nhiều năm qua. Hàng trăm binh sĩ cùng hàng chục máy bay đã tham gia chiến dịch, kết hợp với nhiều hoạt động nghi binh tại các khu vực khác nhau trên lãnh thổ Iran.
Nỗ lực này cũng khiến Mỹ phải trả giá đắt. Một máy bay cường kích A-10 bị mất, hai máy bay vận tải đặc nhiệm MC-130J Commando II cùng một số trực thăng đặc nhiệm H-6 Little Bird bị phá hủy trên mặt đất trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.
Liệu đội hình UAV "hình sứa" mà phi công nhìn thấy có liên quan trực tiếp đến vụ bắn hạ F-15E hay không vẫn là câu hỏi chưa có lời giải.
Một giả thuyết được đưa ra là Iran có thể đã triển khai một mạng lưới UAV theo dạng "bãi mìn trên không". Theo ý tưởng này, các UAV được bố trí dọc theo những tuyến bay có khả năng cao bị đối phương sử dụng. Máy bay nếu bay xuyên qua khu vực đó có thể va chạm với UAV, bị UAV kích nổ ở cự ly gần hoặc vướng vào các kết cấu liên kết giữa chúng.
Đây là một khái niệm khá khác thường nhưng không hoàn toàn phi thực tế. Nó có phần tương đồng với cách sử dụng khinh khí cầu phòng không trong lịch sử, chỉ khác ở chỗ UAV cơ động và linh hoạt hơn nhiều. Thế nhưng tất cả những điều này hiện vẫn chỉ là suy đoán vì chưa có bất kỳ bằng chứng công khai nào cho thấy Iran thực sự sở hữu hoặc triển khai một hệ thống như vậy.
Nếu lời kể của phi công phản ánh chính xác những gì đã diễn ra, thì một khả năng khác là Iran đang sở hữu công nghệ UAV bầy đàn tiên tiến hơn nhiều so với những gì thế giới từng biết.
Trong quân sự hiện đại, "bầy đàn UAV" là nhóm phương tiện không người lái có khả năng liên lạc với nhau thông qua các liên kết dữ liệu và phối hợp hành động như một thực thể thống nhất. Chúng có thể chia sẻ thông tin, tự phân công nhiệm vụ và phản ứng trước các thay đổi trên chiến trường.
Điều này khác hoàn toàn với việc chỉ đơn giản phóng nhiều UAV cùng lúc. Một bầy đàn thực sự đòi hỏi mức độ tự động hóa và khả năng phối hợp rất cao, thậm chí có thể tích hợp trí tuệ nhân tạo để đưa ra quyết định theo thời gian thực.
CNN cho biết, các báo cáo ban đầu mà họ tiếp cận được đã đặt ra khả năng đội hình UAV này bằng cách nào đó đã hỗ trợ Iran trong quá trình phát hiện hoặc tấn công chiếc F-15E.
Việc sử dụng UAV bầy đàn hiện là lĩnh vực được nhiều cường quốc quân sự theo đuổi. Trung Quốc đã trình diễn hàng loạt chương trình UAV bầy đàn trong nhiều năm qua, từ các loại đạn lảng vảng phóng từ container cho đến những hệ thống UAV cỡ lớn hoạt động theo nhóm.
Nga cũng đầu tư đáng kể vào công nghệ này, trong khi quân đội Mỹ đã nghiên cứu chiến sự bầy đàn từ nhiều thập kỷ trước. Dự án Perdix là một trong những ví dụ nổi tiếng nhất, mở đường cho hàng loạt chương trình UAV phối hợp hiện đại sau này.
Dù vậy, không thể loại trừ khả năng những gì phi công F-15E nhìn thấy hoàn toàn không phải UAV Iran.
Một số chuyên gia cho rằng đó có thể là chim, khinh khí cầu, các vật thể đánh lừa radar hoặc thậm chí là những hệ thống không người lái do chính Mỹ hoặc Israel triển khai trong khu vực. Cả Washington lẫn Tel Aviv đều được cho là đã sử dụng nhiều công nghệ bí mật trong xung đột với Iran, trong đó có các hệ thống UAV tiên tiến chưa từng được công khai.
Ngoài ra, những ảnh hưởng từ chấn động não hoặc điều kiện tác chiến khắc nghiệt cũng có thể khiến việc quan sát và ghi nhớ trở nên thiếu chính xác.
