Bệnh tim mạch vẫn là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong trên thế giới. Đáng lo ngại, các bệnh lý như nhồi máu cơ tim, tăng huyết áp và rối loạn chuyển hóa đang được ghi nhận ở cả người trẻ, đặt ra yêu cầu cấp thiết về phát hiện sớm, kiểm soát yếu tố nguy cơ và thay đổi lối sống.

Theo BSCKI Nguyễn Thị Khánh Ly (Khoa Nội tim mạch – Bệnh viện Hữu Nghị) bệnh tim mạch là nhóm bệnh lý ảnh hưởng đến tim và hệ thống mạch máu, bao gồm bệnh động mạch vành, nhồi máu cơ tim, đột quỵ, suy tim, bệnh động mạch ngoại biên và một số rối loạn tim mạch khác. Đây là nhóm bệnh không lây nhiễm có gánh nặng lớn nhất, gây tử vong, tàn phế và làm gia tăng nhu cầu chăm sóc y tế lâu dài.

Theo WHO, năm 2022, ước tính có khoảng 19,8 triệu người trên thế giới tử vong do bệnh tim mạch, chiếm khoảng 32% tổng số ca tử vong toàn cầu. Trong số đó, khoảng 85% tử vong liên quan đến nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Hơn ba phần tư số ca tử vong do bệnh tim mạch xảy ra tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình.

Tại Việt Nam, bệnh tim mạch cũng là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu. Mỗi năm nước ta ghi nhận khoảng 200.000 trường hợp tử vong liên quan đến bệnh tim mạch .

Bác sĩ Ly cho biết gánh nặng của bệnh không chỉ được thể hiện qua số ca tử vong. Người mắc bệnh động mạch vành, suy tim hoặc từng trải qua nhồi máu cơ tim, đột quỵ có thể phải điều trị lâu dài, tái khám thường xuyên, sử dụng thuốc liên tục và thay đổi đáng kể sinh hoạt hằng ngày.

Ở những trường hợp nặng, người bệnh có thể mất khả năng lao động, suy giảm khả năng tự chăm sóc và phụ thuộc vào người thân. Gia đình đồng thời phải chịu áp lực về kinh tế, thời gian chăm sóc và những thay đổi trong đời sống.

Vì vậy, phòng chống bệnh tim mạch không thể chỉ dựa vào các kỹ thuật điều trị hiện đại. Giảm yếu tố nguy cơ, phát hiện bệnh sớm và duy trì quản lý sức khỏe liên tục mới là những giải pháp có khả năng tác động đến gánh nặng bệnh tật trên quy mô cộng đồng.

Bác sĩ Ly nhấn mạnh một trong những xu hướng đáng chú ý là bệnh lý tim mạch ngày càng được phát hiện ở những người trẻ tuổi hơn. Sự trẻ hóa này có thể liên quan đến nhiều yếu tố, trong đó đáng chú ý là chế độ ăn thiếu lành mạnh, ít vận động, hút thuốc lá, sử dụng rượu bia, thừa cân béo phì và tình trạng căng thẳng kéo dài. Những yếu tố này có thể thúc đẩy tăng huyết áp, tăng đường huyết, rối loạn lipid máu và quá trình xơ vữa động mạch.

Đáng lo ngại, người trẻ thường ít nghĩ mình có nguy cơ mắc bệnh tim mạch. Một số người chủ quan vì vẫn làm việc, tập luyện và sinh hoạt bình thường, không có biểu hiện bất thường. Tuy nhiên, các yếu tố nguy cơ có thể tích lũy trong nhiều năm trước khi gây ra biến cố cấp tính.

Tiền sử gia đình cũng là yếu tố cần được quan tâm. Người có người thân mắc bệnh tim mạch sớm nên trao đổi với bác sĩ về việc đánh giá nguy cơ, đặc biệt khi đồng thời có tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường hoặc hút thuốc lá – bác sĩ Ly thông tin.

Theo WHO, những yếu tố hành vi quan trọng làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch gồm sử dụng thuốc lá, chế độ ăn không lành mạnh, ít vận động và sử dụng rượu bia có hại. Các yếu tố này có thể dẫn đến tăng huyết áp, tăng đường huyết, tăng lipid máu và thừa cân béo phì, từ đó làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ và suy tim.

Trong đó, tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ đặc biệt đáng chú ý vì thường không gây triệu chứng rõ ràng. Theo hồ sơ tăng huyết áp Việt Nam của WHO năm 2025, ước tính có khoảng 16,9 triệu người trong độ tuổi 30 - 79 mắc tăng huyết áp vào năm 2024. Chỉ khoảng 2,6 triệu người, tương đương 15% số người mắc, kiểm soát được huyết áp theo ngưỡng của báo cáo.

Bác sĩ Ly cho biết tình trạng này cho thấy việc phát hiện và quản lý tăng huyết áp có ý nghĩa quan trọng trong chiến lược phòng ngừa bệnh tim mạch. Khi huyết áp tăng kéo dài, thành mạch phải chịu áp lực lớn hơn, tim phải làm việc nhiều hơn và nguy cơ tổn thương các cơ quan tăng lên.

Bên cạnh đó, rối loạn lipid máu có thể thúc đẩy hình thành mảng xơ vữa trong thành động mạch. Khi mảng xơ vữa phát triển hoặc nứt vỡ, cục máu đông có thể gây tắc nghẽn mạch vành, dẫn đến nhồi máu cơ tim, hoặc làm gián đoạn dòng máu đến não, gây đột quỵ.

Đái tháo đường, béo phì và hút thuốc lá tiếp tục làm tăng nguy cơ, đặc biệt khi nhiều yếu tố cùng tồn tại. Vì vậy, đánh giá sức khỏe tim mạch cần xem xét tổng thể thay vì chỉ dựa vào một chỉ số đơn lẻ.

Theo các khuyến cáo của WHO, nhiều bệnh tim mạch có thể được phòng ngừa bằng cách giảm các yếu tố nguy cơ hành vi, đồng thời phát hiện và điều trị sớm tăng huyết áp, đái tháo đường và rối loạn lipid máu.

Vì vậy, bác sĩ Ly khuyến cáo mỗi người nên xây dựng chế độ ăn cân đối, hạn chế muối, đường bổ sung và chất béo bão hòa; tăng cường rau xanh, trái cây, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt. Duy trì hoạt động thể lực thường xuyên, kiểm soát cân nặng, không hút thuốc và hạn chế rượu bia cũng là những biện pháp thiết thực để giảm nguy cơ.

Người trưởng thành nên kiểm tra huyết áp định kỳ, đánh giá đường huyết và mỡ máu theo độ tuổi, tiền sử gia đình và các yếu tố nguy cơ. Những người đã được chẩn đoán bệnh cần tuân thủ điều trị, không tự ý ngừng thuốc khi thấy sức khỏe ổn định.

Đặc biệt, khi xuất hiện đau hoặc tức ngực kéo dài, khó thở đột ngột, vã mồ hôi lạnh, ngất hoặc các dấu hiệu đột quỵ như méo miệng, yếu liệt tay chân, nói khó, người bệnh cần được cấp cứu ngay.

Gánh nặng bệnh tim mạch sẽ khó giảm nếu chỉ can thiệp khi biến cố đã xảy ra. Phát hiện sớm yếu tố nguy cơ, xây dựng lối sống lành mạnh và duy trì quản lý sức khỏe từ cộng đồng là hướng đi quan trọng để bảo vệ sức khỏe tim mạch ở mọi lứa tuổi.