Nếu như so với bệnh đậu mùa về khía cạnh số lượng nạn nhân chết thì sốt vàng có thể không bằng. Nhưng sốt vàng được liệt vào hàng bệnh dịch nguy hiểm vì sức lan nhanh và tính đe dọa nghiêm trọng. Đã có thời, nó làm đảo lộn hoàn toàn cuộc sống người dân vùng Nam Mỹ.
Người ta đã phải tiến hành thử nghiệm rất nhiều để tìm ra lời giải đáp về nguyên nhân và sức lây lan. Tuy nhiên, những cuộc thử nghiệm sốt vàng đã vi phạm nghiêm trọng đến quyền con người.
Sốt vàng - Một căn bệnh quái ác
Vụ dịch đầu tiên xảy ra tại Yucatan vào năm 1648, sau đó lan nhanh theo đường biển, qua các cảng, đi vào đất liền. Năm 1973, có ít nhất 25 vụ dịch sốt vàng xảy ra ở thành phố Philadelphia (Mỹ). Thảm họa này rất nghiêm trọng vì trong vòng chưa đầy một năm, nó đã tiêu diệt 10.000 người. Không những thế, nó còn khiến cho nhà chức trách khốn đốn vì chính quyền ở đây và ngay cả Tổng thống cũng phải sơ tán để tránh căn bệnh vô cùng nguy hiểm này. Những tưởng dịch bệnh chỉ xảy ra ở nơi có những người thuộc thế hệ người nô lệ, châu Phi và châu Mỹ, nhưng không, châu Âu tráng lệ cũng không phải là ngoại lệ, nó cũng thành nơi hoành hành của dịch bệnh.
Điểm nhấn đầu tiên của châu Âu chính là ở Barcelona vào năm 1821. Dịch bệnh ở Barcelona đã gây ra cái chết cho hàng nghìn người cũng trong thời gian chưa đầy vài tháng. Con số người chết vẫn chưa dừng lại. Tiếp theo vào năm 1878, có khoảng 20.000 người tử nạn vì vấn đề sốt vàng được coi là một thảm họa ở thung lũng sông Mississippi, Hoa Kỳ.
Tổng số người thiệt mạng do dịch sốt vàng là vô cùng lớn. Và vì thế mà khoa học không chịu ngồi yên. Hàng loạt các nhà khoa học thử nghiệm, hàng loạt những cuộc phẫu tích bệnh nhân, hàng loạt những giả thuyết đề ra nhưng chưa giả thuyết nào có thể thuyết phục được. Thời đó, người ta mới chỉ mới chỉ biết rằng, bệnh là do một loại virut gây ra nhưng cách thức lây lan thì vẫn gần như bó tay.
 Một bức tranh mô tả cuộc thử nghiệm trên binh lính thời ấy. Ảnh: TL |
Ma lực đồng tiền vàng
Để tìm ra chân lý, chẳng cách nào khác, các nhà khoa học buộc phải thực hiện những cuộc thí nghiệm để làm sáng tỏ vấn đề. Điều này thì không có gì chê trách và đáng phản đối cả. Với dịch bệnh sốt vàng cũng vậy. Họ cũng buộc phải có những thử nghiệm sinh học thì mới mong tìm ra lời giải đáp.
Những thử nghiệm trên người đầy liều lĩnh và phi nhân đạo để tìm hiểu sốt vàng là những cuộc thử nghiệm do Ủy ban Nghiên cứu sốt vàng (Mỹ) thực hiện mà có sự hiện diện của ba nhà khoa học James Carroll, Jesse Lazear và Walter Reed. Ba nhà khoa học này được cử đến Cuba vào năm 1900 để nghiên cứu về dịch bệnh vì khi đó đang có dịch bệnh lớn xảy ra ở Cuba. Tại đây và bắt đầu thời gian này, các cuộc thử nghiệm bắt đầu được tiến hành.
Đợt thử nghiệm đầu tiên là cuộc thử nghiệm trên 9 tù nhân. Cả 9 tù nhân này đều bị cho muỗi cắn, loại muỗi được cho là gây ra sự lây lan của bệnh. Tất nhiên là những tù nhân này không có quyền lựa chọn có đồng ý hay không đồng ý tham gia thử nghiệm. Kết quả là có một tù nhân bị mắc bệnh sốt vàng và đã chết. Mặc dù số người chết chưa nhiều trong thử nghiệm nhưng sự kiện này đã dấy lên một làn sóng dư luận phản đối thử nghiệm trên người vì lúc đó chưa có một hiểu biết chính xác về bệnh.
Đợt thử nghiệm thứ hai mang tính chất bài bản hơn. Người ta lập ra một trại tập trung để thử nghiệm. Và trong khâu lựa chọn đối tượng thử nghiệm, người ta không dùng sức mạnh con người để ép buộc nữa mà chọn những người “tình nguyện”. Sau đó, những người này được ca ngợi là anh hùng và dũng cảm vì đã không quản nguy hiểm liều mình thử nghiệm mong tìm ra chân lý cho nhân loại. Nhưng thực chất của vấn đề không chỉ đơn giản là chỉ có anh hùng và lòng dũng cảm. Mà đằng sau đó là ma lực của đồng tiền, sự nhập nhằng cảnh báo nguy cơ và dồn những con người này vào thế chân tường. Họ không có lựa chọn nào khác. Chính sách tự nguyện theo kiểu tự ép tỏ ra khá hiệu quả vì che mắt được dư luận.
Ban đầu, họ dùng chính sách tiền. Họ chi ra 200USD/ngày/người nếu như người đó đồng ý tham gia thử nghiệm và nếu người này đồng ý thử nghiệm với phác đồ nguy hiểm tìm cơ chế gây bệnh sốt vàng thì họ sẽ được chi trả 500USD/ngày. Tổng kinh phí họ phải bỏ ra là 28.000USD, một số tiền quá lớn thời đó. Họ đã đưa ra chính sách đồng tiền hấp dẫn nhằm làm giảm sự do dự của tình nguyện viên. Nhưng điều đáng nói ở đây là lẽ ra song song với việc cung cấp một chế độ đền bù hậu hĩnh, họ phải đưa ra những nguy cơ nguy hiểm khi tham gia, trong đó có tử vong. Nhưng không, họ đã nhập nhằng hoặc cố tình lờ đi những nguy cơ cũng như nguy hiểm, mà chỉ đưa ra một nguy cơ rất chung chung đại khái là có thể sẽ mắc bệnh sốt vàng.
Chưa hết, những đối tượng được chọn thử nghiệm lần này đa phần là những người nhập cư. Những người này một khi được gọi đến thì chỉ có một trong hai khả năng lựa chọn. Một là nếu đồng ý thử nghiệm thì sẽ được rất nhiều tiền, chăm sóc y tế miễn phí và công nhận là một công dân chính thức. Hai là nếu không đồng ý thì sẽ không được tiền, không được miễn phí y tế và quan trọng nhất là bị trục xuất. Điều này thì quả như là một cái “án” ép họ buộc phải chấp nhận nếu như mong mỏi tiếp tục được tồn tại trong đất nước này.
Dù cuộc thử nghiệm đã tìm được cơ chế lây bệnh sốt vàng là do muỗi truyền nhưng cái cách mà người ta tiến hành thử nghiệm thật phi nhân đạo.
BS. Ngô Hồng Phong