Bế tắc về phương pháp

Cụm tháp Chăm Khương Mỹ đang chờ được trùng tu.

Thử nghiệm tiếp nối thử nghiệm

Gạch là vật liệu tốt để lưu giữ ký ức của một dân tộc kỳ bí như người Chăm và kỹ thuật xây dựng tháp của họ cho tới nay vẫn còn là một ẩn số. Nhưng từ khi Mỹ Sơn được phát hiện vào năm 1885, được tiến hành bảo tồn lần đầu tiên vào năm 1937-1938; cùng với các cụm tháp ở Bình Định, Nha Trang, Ninh Thuận... đã có nhiều phương pháp trùng tu được áp dụng. Có một thực tế là gần 20 năm qua, hầu như mỗi tháp là mỗi thể nghiệm, mỗi tìm tòi trong cách thức trùng tu. Và khi mới hoàn thành trùng tu, nhiều nhóm nghiên cứu thường tuyên bố thành công, đã “tìm ra được phương pháp thích hợp để trùng tu tháp Chăm”, thậm chí “Đã tìm ra chuẩn quốc tế trong trùng tu!”. Thế nhưng, sau một thời gian nhìn lại các công trình đã được trùng tu “thành công” ấy ai cũng thấy rằng, có cái thì trông không phải là tháp Chăm, có cái thì lộ rõ sự thất bại vì đã khiến các phần còn lại hư hỏng nhanh hơn! Đơn cử như phương pháp dùng nhựa cây bời lời, ô dước để kết nối các viên gạch sau khi gạch được mài khít với nhau áp dụng ở tháp Hòa Lai (Ninh Thuận), tháp Dương Long (Bình Định) đã gặp những “sự cố”: mặt ngoài viên gạch tu bổ được mài nhẵn, chạm khắc đã bị mủn lớp mặt...

Trong các công trình tu bổ tháp Chăm từ trước đến nay, về cơ bản cũng chỉ mới làm được một việc là giữ cho các công trình ở đây không bị tiếp tục hư hại, về kỹ thuật trùng tu thì những cách làm từ trước đến nay đều bộc lộ những điểm hạn chế riêng... Theo ông Hồ Xuân Tịnh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa-TT-DL Quảng Nam, những năm trước đây, một số tháp như Pô Naga (Nha Trang), Tháp Đôi, tháp Bánh Ít (Bình Định) được trùng tu với những mảng tường tháp được phục hồi sụt vào so với bề mặt nguyên gốc vài centimet để phân biệt phần nguyên gốc và phần phục hồi, sau đó mài phẳng phần mới xây. Việc mài phẳng phần phục hồi khiến gạch dễ bị mưa gió xâm thực, dễ mọc rêu hơn là để nguyên.

Không chỉ bế tắc trong việc giải mã bí ẩn kỹ thuật xây tháp của người xưa, ngay việc tìm ra một phương pháp để giữ nguyên trạng, không để cho di tích xuống cấp hoặc sụp đổ thì các nhà nghiên cứu cũng không thể nêu ra phương pháp nào khả dĩ. Kiến trúc sư người Ba Lan Kazic trong thập kỷ 80 thế kỷ trước đã chống sập các di tích bằng những mảng tường xi măng mới ốp, dựng bên cạnh. Hoặc dùng phương pháp liên kết hai viên gạch bằng cách khoan lỗ ở giữa chúng rồi đổ xi măng và úp hai viên vào nhau. Nhìn bề ngoài không thấy mạch vữa nhưng liên kết xi măng ở giữa vẫn giữ đứng được công trình. Phương pháp trùng tu này khi mới hoàn thành thì trông thật đẹp nhưng sau một mùa mưa, chất xi măng hoà tan trôi ra, kết tủa trên mặt gạch trông loang lổ và nham nhở. Nhưng không thể phủ nhận một sự thật là phương pháp này đã chứng tỏ hiệu quả về mặt bảo tồn, chống sập trước sự hủy hoại của thời gian ở tháp Chiên Đàn và một số tháp trong cụm tháp Chăm Mỹ Sơn.

Nhiều dự án trùng tu tháp Chăm đã lộ rõ sự thất bại do xác định sai phương pháp.

Cần tôn trọng giá trị nguyên bản

Gạch Chăm nhẹ xốp hơn bất cứ một loại đất tự nhiên nào. Đó là bí quyết trộn một phụ gia nào đó vào đất khiến sau khi nung viên gạch rất nhẹ và xốp. Chính đặc tính nhẹ và xốp này giúp viên gạch hút nước nhanh nhưng cũng cho thoát nước rất nhanh. Sự xốp và thoát nước nhanh của tháp Chăm cũng là nguyên nhân khiến tháp Chăm “khô” hơn chung quanh, cũng có nghĩa là kém dẫn điện hơn, điều đó đã khiến cho không tháp Chăm nào bị sét đánh trong hàng ngàn năm qua. Đó là những kinh nghiệm đúc kết được của một con người đã suốt một đời gắn bó với các công trình kiến trúc Chăm - ông Lê Văn Chỉnh. Ông qua đời, để lại hai ngôi tháp thử nghiệm ở Đà Nẵng, một ở nhà hàng Apsara và một ở khu du lịch Suối Lương. Nhưng qua thời gian, ngôi tháp tại nhà hàng Apsara đã lộ rõ điểm yếu như mặt ngoài viên gạch được chạm khắc bị bào mòn, gạch biến màu...

Theo họa sĩ Nguyễn Thượng Hỷ - Trung tâm Bảo tồn Di sản, di tích Quảng Nam, một người đã mấy chục năm lăn lộn với các công trình trùng tu di tích Chăm ở Mỹ Sơn, Chiên Đàn, thì dù áp dụng phương pháp trùng tu nào đi nữa, các di sản này buộc phải áp dụng cách thức: tôn trọng tuyệt đối giá trị nguyên bản, tính chân xác; chỉ gia cường, gia cố những vị trí đã xuống cấp vì tháp Chăm đăng đối về khối, nhưng không đăng đối về hình vẽ nên tuyệt đối không học theo giá trị mỹ thuật để làm mới. Đối với những vị trí bị nứt bể lớn, tường tháp không còn ổn định, phải can thiệp bằng phương pháp và chất liệu mới, dùng giải pháp kiền bê tông, khoan đóng chốt thép để liên kết các phần bị bể nứt một cách kín đáo, không để lộ dấu vết ra bên ngoài; những chỗ bị xâm thực nặng hoặc bom đạn làm sạt lở phải dùng các viên gạch bị rơi vãi để gia cố nhưng không làm giống như cũ, để có thể phân biệt được những chỗ mới gia cố và các thành phần nguyên gốc. Đề cập đến nguyên tắc trong trùng tu di tích, theo Hiến chương Athens, phương pháp trùng tu là không nên làm giả, không được đặt ra giả thuyết và “những vật liệu mới cần dùng cho thao tác này (bảo tồn, trùng tu) phải luôn luôn được lộ rõ để có thể nhận ra được”. Dự kiến, trong năm 2009, khi tiến hành trùng tu lại cụm tháp Chăm Khương Mỹ, Trung tâm Bảo tồn Di sản, di tích và Sở Văn hóa-TT-DL Quảng Nam đã thống nhất sẽ áp dụng phương pháp tu bổ trên.

Hà An