"Nền kinh tế chú ý"
Trao đổi với phóng viên Báo Sức khoẻ và Đời sống về hiện tượng "giang hồ mạng" và những hệ lụy từ trào lưu câu view trên mạng xã hội, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Đại biểu Quốc hội khóa XV, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Xã hội của Quốc hội cho rằng, cần nhìn hiện tượng này trong logic của một "nền kinh tế chú ý", nơi sự chú ý của công chúng trở thành một loại tài nguyên có thể chuyển hóa thành ảnh hưởng, tiền bạc và cơ hội thương mại.
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, trong môi trường ấy, những nội dung gây sốc, kích động, chửi bới hay thách thức chuẩn mực thường có lợi thế tức thời vì đánh mạnh vào sự tò mò, cảm xúc tiêu cực và tâm lý muốn chứng kiến điều khác thường.
"Một nội dung càng khiến người ta phẫn nộ, tranh cãi càng dễ được bình luận, chia sẻ; mà chính những tín hiệu tương tác ấy lại có thể khiến nội dung tiếp tục được phân phối rộng hơn. Vì thế, trong ngắn hạn, 'càng gây tranh cãi càng dễ nổi tiếng' có thể trở thành một công thức mà một số người cố tình khai thác", PGS.TS Bùi Hoài Sơn phân tích.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Đại biểu Quốc hội, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Xã hội của Quốc hội. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Tuy nhiên, ông nhấn mạnh, nổi tiếng không đồng nghĩa với có giá trị, nhiều lượt xem không đồng nghĩa với có uy tín và khả năng gây ồn ào càng không phải là thước đo của ảnh hưởng xã hội tích cực.
Điều đáng lo, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, là khi một bộ phận người sáng tạo nội dung bắt đầu xem sự chú ý như mục tiêu tối thượng, họ có thể đẩy giới hạn ngày càng xa: hôm nay là nói quá, ngày mai là xúc phạm, sau đó là bịa đặt hoặc xuyên tạc. Khi đó, thuật toán và tâm lý đám đông có thể tạo thành một vòng xoáy khuyến khích hành vi lệch chuẩn.
"Muốn giải quyết tận gốc, chúng ta không chỉ xử lý từng cá nhân vi phạm, mà phải làm thay đổi cơ chế tưởng thưởng trên không gian số: nội dung tử tế, sáng tạo, có ích cũng phải được nhìn thấy, được chia sẻ và có cơ hội tạo ra giá trị kinh tế", ông nói.
Lo ngại hành vi lệch chuẩn bị bình thường hóa
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, một trong những hệ lụy đáng lo nhất của những nội dung chửi bới, khoe tiền, thách thức, gây sốc hoặc phản cảm liên tục xuất hiện trên mạng xã hội là nguy cơ biến cái lệch chuẩn thành điều "bình thường" trong mắt cộng đồng.
"Một hành vi lệch chuẩn xuất hiện đơn lẻ có thể chỉ gây phản cảm; nhưng nếu nó lặp đi lặp lại với mật độ dày, được hàng trăm nghìn người xem, được cắt ghép, chế lại, bình luận và lan truyền, nó có thể tạo ra cảm giác rằng đó là một phần 'bình thường' của đời sống", ông phân tích.
Theo ông, con người thường điều chỉnh nhận thức của mình dựa trên những gì họ thấy người khác đang chú ý và chấp nhận. Khi cái thô tục, hung hăng hay khoe khoang liên tục xuất hiện trong dòng nội dung hằng ngày, ranh giới giữa khác thường và bình thường có thể bị bào mòn.
Với người trẻ, nguy cơ càng lớn bởi đây là giai đoạn hình thành hệ giá trị, phong cách giao tiếp và cách nhìn về thành công.
"Nếu một người trẻ liên tục thấy rằng chửi bới thì được chú ý, gây sốc thì có tiền, thách thức dư luận thì tăng người theo dõi, các em rất dễ nhận một thông điệp sai: muốn được nhìn thấy thì phải cực đoan hơn, muốn thành công thì phải ồn ào hơn", PGS.TS Bùi Hoài Sơn nói.
Theo ông, đáng lo không chỉ là việc bắt chước một câu nói hay một kiểu hành xử, mà là sự hình thành một "chuẩn mực ngầm" coi sự bất chấp là bản lĩnh và sự phản cảm là cá tính.
Tuy nhiên, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng không nên nhìn giới trẻ hoàn toàn thụ động trước những nội dung này. Nếu được trang bị năng lực truyền thông số, tư duy phản biện và sống trong môi trường văn hóa tốt, người trẻ hoàn toàn có khả năng nhận diện, từ chối những nội dung độc hại.
"Vấn đề không chỉ là cấm cái xấu, mà phải giúp người trẻ có 'sức đề kháng số' để biết vì sao mình không nên bị dẫn dắt bởi cái xấu", ông nhấn mạnh.
Hình ảnh "Khánh Sky" và 'Vua Quạt' livestream trên mạng xã hội.
Nhiều bên đang tiếp sức cho cuộc đua câu view
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, trách nhiệm trong cuộc đua câu view không chỉ thuộc về người livestream mà liên quan đến cả người xem, nền tảng và các đơn vị quảng cáo.
"Nếu coi một nội dung lệch chuẩn là một sản phẩm trong hệ sinh thái số, thì người tạo nội dung là chủ thể chịu trách nhiệm trực tiếp, nhưng họ không hoạt động trong khoảng không", ông nói.
Một clip gây sốc có thể được "tiếp sức" bởi chính người xem khi bấm chia sẻ chỉ để phê phán; bởi nền tảng khi thuật toán tiếp tục đề xuất vì thấy tương tác cao; bởi nhãn hàng khi đặt quảng cáo vào những kênh có lượng truy cập lớn mà không quan tâm đầy đủ đến chuẩn mực nội dung. Thậm chí, theo ông, truyền thông đôi khi cũng có thể vô tình lặp lại quá nhiều chi tiết giật gân.
"Mỗi một cú nhấp chuột, một lượt chia sẻ hay một đồng quảng cáo đều có thể trở thành tín hiệu rằng nội dung ấy đang 'có giá trị' về mặt chú ý", PGS.TS Bùi Hoài Sơn phân tích.
Theo ông, thay đổi phải diễn ra đồng thời. Người tạo nội dung phải hiểu rằng ảnh hưởng đi cùng trách nhiệm. Người xem cần hình thành thói quen không tương tác vô thức với nội dung độc hại; đôi khi cách phản ứng hiệu quả nhất là không giúp nó lan truyền thêm.
Nền tảng cần minh bạch hơn về cơ chế đề xuất, giảm khả năng kiếm tiền từ nội dung vi phạm hoặc cận vi phạm, tăng tốc độ xử lý và tạo thêm "ma sát" đối với việc chia sẻ nội dung có dấu hiệu sai lệch. Các nhãn hàng, đại lý quảng cáo cũng cần áp dụng tiêu chuẩn an toàn thương hiệu, không biến lượng view thành tiêu chí duy nhất khi lựa chọn người có ảnh hưởng.
"Điểm mấu chốt là phải thay đổi hệ thống khuyến khích. Chừng nào nội dung lệch chuẩn còn dễ kiếm tiền, dễ được đề xuất và dễ trở thành 'người nổi tiếng', chừng đó việc xử lý từng cá nhân chỉ mới giải quyết phần ngọn", ông nói.
Cần chuyển từ "dọn rác" sang kiến tạo văn hóa số
Nhìn từ những vụ việc của "giang hồ mạng" trước đây đến QuyHoi và các hiện tượng livestream câu view hiện nay, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng cần chuyển từ tư duy chỉ "dọn rác" sang tư duy kiến tạo một hệ sinh thái văn hóa số lành mạnh.
"Xử lý vi phạm là cần thiết, bởi không gian mạng không thể là vùng đứng ngoài pháp luật. Nhưng nếu chỉ chờ một nội dung xấu lan rộng rồi mới xử lý, chúng ta luôn ở thế đi sau. Điều quan trọng hơn là làm cho nội dung tốt có điều kiện phát triển, được phân phối và được tưởng thưởng tương xứng", ông nói.
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, pháp luật và cơ chế thực thi phải rõ ràng, kịp thời, nhất quán, bảo đảm quyền tự do biểu đạt nhưng xử lý nghiêm hành vi bịa đặt, xúc phạm, kích động hoặc trục lợi trên thông tin sai lệch.
Song song với đó, các nền tảng phải chịu trách nhiệm nhiều hơn đối với kiến trúc phân phối nội dung, trong đó có minh bạch tiêu chí đề xuất, hạn chế kiếm tiền từ nội dung độc hại, ưu tiên nguồn tin đáng tin cậy khi xảy ra sự kiện nhạy cảm và phối hợp nhanh với cơ quan chức năng.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn đặc biệt nhấn mạnh hai nhiệm vụ lâu dài là giáo dục năng lực số, văn hóa số và tạo ra cơ chế hỗ trợ người làm nội dung có chất lượng.
"Chúng ta không thể chỉ yêu cầu công chúng 'đừng xem cái xấu'; chúng ta phải làm cho cái tốt đủ hay, đủ hấp dẫn và đủ dễ tiếp cận để cạnh tranh. Một môi trường mạng lành mạnh không hình thành bằng sự im lặng của nội dung xấu, mà bằng sức sống mạnh mẽ của nội dung tốt", ông nhấn mạnh.
"Câu chuyện 'giang hồ mạng' không chỉ là câu chuyện của vài tài khoản bị xử lý"
Đề cập những hệ lụy lâu dài từ trào lưu câu view, PGS.TS Bùi Hoài Sơn đồng tình rằng sự bình thường hóa hành vi lệch chuẩn là một nguy cơ rất lớn. Tuy nhiên, phía sau đó còn có một hệ lụy sâu hơn là sự bình thường hóa của một thứ "đạo đức công cụ" - quan niệm rằng miễn đạt được mục tiêu nổi tiếng, kiếm tiền hay thu hút chú ý thì cách thức không còn quan trọng.
"Nếu tư duy ấy lan rộng, nó không chỉ làm xấu đi ngôn ngữ trên mạng mà còn bào mòn niềm tin xã hội, làm thô ráp cách con người đối thoại với nhau và khiến những giới hạn ứng xử vốn được cộng đồng gìn giữ trở nên mong manh", ông cảnh báo.
Về lâu dài, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, một môi trường truyền thông đầy công kích, khoe khoang và kích động có thể tạo ra ba sự dịch chuyển đáng lo: từ tranh luận sang đối đầu; từ ảnh hưởng dựa trên năng lực sang ảnh hưởng dựa trên độ ồn; và từ khát vọng được công nhận bằng giá trị sang mong muốn được chú ý bằng mọi giá.
Với giới trẻ, những tác động này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hình thành bản sắc và quan niệm về thành công. Người trẻ có thể bị cuốn vào áp lực phải thể hiện, phải gây sốc, phải liên tục chứng minh mình trước đám đông, trong khi những phẩm chất như lao động bền bỉ, sự tử tế, lòng tự trọng và khả năng lắng nghe lại khó tạo ra "hiệu ứng tức thời".
"Vì thế, câu chuyện 'giang hồ mạng' không chỉ là câu chuyện của vài tài khoản bị xử lý. Đây là câu chuyện về môi trường văn hóa mà chúng ta đang tạo ra cho thế hệ kế tiếp", PGS.TS Bùi Hoài Sơn nói.
Theo ông, điều xã hội cần làm là khôi phục một nguyên tắc rất căn bản: sự chú ý phải đi cùng giá trị; ảnh hưởng phải đi cùng trách nhiệm; và danh tiếng chỉ thật sự có ý nghĩa khi nó góp phần làm cho cộng đồng tốt đẹp hơn. "Khi nguyên tắc ấy trở thành chuẩn mực chung, những nội dung lệch chuẩn sẽ khó còn đất sống dù chúng có thể gây ồn ào trong một thời điểm", PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.
