Khi lượt view trở thành "phần thưởng"
Sau những vụ việc bị xử lý, câu hỏi đặt ra không chỉ là vì sao một số người bất chấp chuẩn mực để "câu view", mà còn là điều gì khiến hành vi ấy ngày càng leo thang?
Theo các chuyên gia, phía sau những con số tương tác là một cơ chế tâm lý và xã hội phức tạp, trong đó sự chú ý, lợi ích kinh tế và phản ứng của cộng đồng có thể vô tình biến nội dung lệch chuẩn thành "phần thưởng", thúc đẩy người sáng tạo tiếp tục đi xa hơn.
Thượng tá, TS. Đào Trung Hiếu - chuyên gia tội phạm học cho biết, phía sau những video gây sốc, phát ngôn tranh cãi hay hành động phản cảm để "câu view" là một quá trình tâm lý diễn ra từng bước. Khi lượt xem, lượt thích và thu nhập trở thành phần thưởng cho nội dung lệch chuẩn, người sáng tạo có thể ngày càng đẩy giới hạn, từ vi phạm chuẩn mực đạo đức đến nguy cơ vi phạm pháp luật.
Thượng tá, TS. Đào Trung Hiếu - chuyên gia tội phạm học. Ảnh: Nhân vật cung cấp
TS. Đào Trung Hiếu cho rằng, nhu cầu được công nhận và khẳng định bản thân là đặc điểm phổ biến của con người. Tuy nhiên, mạng xã hội đã làm thay đổi đáng kể cách thức tạo dựng danh tiếng.
"Ngày nay, chỉ cần một video gây sốc, một phát ngôn gây tranh cãi hoặc một hành động phản cảm, một cá nhân vô danh có thể thu hút hàng triệu lượt xem chỉ trong thời gian ngắn. Sự chú ý nhanh chóng được chuyển hóa thành lượng người theo dõi, doanh thu quảng cáo, cơ hội kinh doanh và nhiều lợi ích kinh tế khác", TS. Đào Trung Hiếu phân tích.
Theo ông, chính cơ chế "phần thưởng tức thì" này có tác dụng củng cố hành vi. Khi nội dung lệch chuẩn liên tục mang lại danh tiếng và thu nhập, người sáng tạo dễ hình thành niềm tin rằng đây là con đường nhanh nhất để thành công.
Quá trình ấy thường bắt đầu từ những phát ngôn ngông cuồng, cách thể hiện lối sống bất cần hoặc cố tình tạo tranh cãi. Khi ranh giới đúng - sai dần bị che mờ bởi những con số tương tác, cá nhân có thể từng bước vượt qua giới hạn đạo đức, thậm chí tiến tới vi phạm pháp luật.
"Một nghịch lý của môi trường số là những nội dung tích cực không phải lúc nào cũng được lan truyền mạnh mẽ, trong khi các hành vi phản cảm, bạo lực hoặc gây sốc lại dễ dàng thu hút sự chú ý và nhanh chóng được chuyển hóa thành lượng người theo dõi", TS. Đào Trung Hiếu nói.
Đáng lo hơn, sự cổ vũ của một bộ phận cộng đồng mạng có thể tạo cảm giác rằng hành vi lệch chuẩn đang được chấp nhận. Những lời tung hô, bênh vực hoặc thần tượng hóa có thể làm giảm cảm giác tội lỗi, thúc đẩy người sáng tạo tiếp tục lặp lại, thậm chí gia tăng mức độ gây sốc.
Theo TS. Đào Trung Hiếu, đây là cơ chế "leo thang hành vi". Những gì từng gây sốc hôm qua có thể nhanh chóng trở nên bình thường hôm nay, buộc cá nhân phải tạo ra những nội dung mạnh hơn để duy trì sự chú ý.
"Cũng vì vậy, nhiều hiện tượng 'giang hồ mạng' dù đã từng bị xử phạt vẫn tiếp tục tái phạm. Khi sự nổi tiếng trở thành một dạng 'phần thưởng tâm lý', việc đánh mất sự chú ý của công chúng có thể khiến họ buộc phải tạo ra những cú sốc lớn hơn để kéo người xem quay trở lại", TS. Đào Trung Hiếu nhận định.
Phải chặn từ cả hệ sinh thái câu view
"Khi thường xuyên tiếp xúc với hình ảnh những cá nhân nổi tiếng nhờ lối sống ngông cuồng, bạo lực hoặc coi thường pháp luật nhưng vẫn sở hữu lượng người theo dõi lớn và thu nhập cao, một bộ phận người trẻ rất dễ hình thành nhận thức sai lệch rằng đây là con đường ngắn nhất để đạt được thành công", ông phân tích.
Trong một số trường hợp, người sản xuất nội dung độc hại có thể tự biện minh rằng mình "chỉ đang giải trí", "không ép ai xem" hoặc "người xem phải tự chịu trách nhiệm". Những cách lý giải này có thể giúp họ giảm bớt cảm giác áy náy và tiếp tục duy trì hành vi.
Nếu không được định hướng đúng, những hình mẫu phản xã hội có nguy cơ góp phần làm suy giảm chuẩn mực đạo đức, gia tăng hành vi bắt chước nguy hiểm, bạo lực học đường và thái độ coi thường pháp luật ở một bộ phận thanh thiếu niên.
Tuy nhiên, theo TS. Đào Trung Hiếu, không thể chỉ xử lý từng cá nhân mà bỏ qua môi trường đã thúc đẩy hành vi đó. Đằng sau mỗi nhân vật gây tranh cãi là cả một hệ sinh thái gồm thuật toán của nền tảng, cơ chế kiếm tiền từ nội dung, tâm lý đám đông và nhu cầu tiêu thụ sản phẩm giật gân của người dùng.
Để phá vỡ vòng lặp này, các nền tảng cần tăng cường kiểm soát việc lan truyền và kiếm tiền từ nội dung vi phạm pháp luật hoặc cổ xúy hành vi lệch chuẩn. Cơ quan chức năng cũng cần xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, bảo đảm tính răn đe và giữ vững kỷ cương pháp luật trên không gian mạng.
Quan trọng không kém là xây dựng cho thế hệ trẻ một "hệ miễn dịch số" thông qua giáo dục kỹ năng số, tư duy phản biện và khả năng nhận diện những giá trị lệch lạc trên môi trường mạng. Gia đình, nhà trường và xã hội cần phối hợp hình thành những hình mẫu tích cực, giúp người trẻ hiểu rằng thành công bền vững không được đo bằng số lượt theo dõi hay sự nổi tiếng nhất thời, mà bằng tri thức, nhân cách, năng lực lao động và trách nhiệm với cộng đồng.
"Xét đến cùng, cuộc chiến với hiện tượng 'giang hồ mạng' không đơn thuần là cuộc đấu tranh với một vài cá nhân nổi loạn trên Internet. Đó là sự cạnh tranh giữa hai hệ giá trị: một bên đề cao tri thức, sự tử tế và trách nhiệm xã hội; bên kia tôn vinh sự nổi tiếng bằng mọi giá. Hệ giá trị nào được xã hội lựa chọn và nuôi dưỡng hôm nay sẽ góp phần định hình nhân cách của thế hệ trẻ và diện mạo văn hóa của xã hội trong tương lai", TS. Đào Trung Hiếu nhấn mạnh.