Kỷ nguyên số mở ra cho trẻ em cơ hội chưa từng có để học tập, kết nối và phát triển bản thân. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh hay máy tính kết nối internet, trẻ có thể tiếp cận kho tri thức khổng lồ của nhân loại, học những kỹ năng mới và khám phá thế giới theo những cách mà các thế hệ trước không thể hình dung. Tuy nhiên, cùng với những cơ hội đó là hàng loạt thách thức: "nghiện" thiết bị số, nội dung độc hại chưa được kiểm soát, bắt nạt trực tuyến, lừa đảo công nghệ cao và những tác động âm thầm đến sức khỏe thể chất, tinh thần của trẻ.
Câu hỏi đặt ra không chỉ là có nên hạn chế trẻ tiếp cận không gian mạng hay không, mà còn là làm cách nào để các em được bảo vệ an toàn nhưng vẫn có cơ hội phát triển năng lực số, sẵn sàng trở thành những công dân của thời đại mới?
Trẻ sử dụng thiết bị điện tử có thể đối diện với nhiều rủi ro như nghiện thiết bị số, nội dung độc hại, bắt nạt trực tuyến, lừa đảo công nghệ cao và những tác động âm thầm đến sức khỏe thể chất, tinh thần của trẻ. Ảnh minh họa - Quỳnh Mai.
Hạn chế trẻ em sử dụng mạng xã hội: Cần chính sách phù hợp và giải pháp đồng bộ
Trao đổi với PV Báo Sức khỏe và Đời sống, PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết, thực tế đã có nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có một số nước châu Âu và Australia, đã nghiên cứu, ban hành hoặc xem xét các quy định hạn chế trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội. Việc này nhằm bảo vệ các em trước những nguy cơ trên môi trường số.
Cùng với sự phát triển rất mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI), nhiều hình thức lừa đảo, bắt nạt và xâm hại trên không gian mạng đã trở nên tinh vi hơn rất nhiều. Ngay cả người lớn cũng có thể trở thành nạn nhân của các chiêu trò này, vì vậy việc hạn chế và giám sát trẻ em trên môi trường mạng là cần thiết.
Theo PGS.TS Trần Thành Nam, chỉ một đoạn ghi âm ngắn hoặc vài hình ảnh bị lộ cũng có thể bị kẻ xấu lợi dụng để tạo ra các sản phẩm giả mạo. Thậm chí đã xuất hiện những hình thức lừa đảo trong đó các đối tượng thiết lập các cuộc họp trực tuyến mà gần như tất cả người tham gia đều là nhân vật giả do công nghệ tạo ra, chỉ có nạn nhân là người thật. Trong bối cảnh đó, những người trẻ tuổi, đặc biệt là các em đang ở độ tuổi thích khám phá và thử thách nhưng chưa có đầy đủ năng lực phản biện, rất dễ trở thành mục tiêu của các hành vi lừa đảo hoặc thao túng.
PGS.TS Trần Thành Nam cũng cho biết, nhiều nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra rằng việc trẻ em tiếp cận không gian mạng quá sớm hoặc quá nhiều có thể dẫn đến các vấn đề như lo âu, trầm cảm, mất ngủ, bị bắt nạt trực tuyến và nhiều tổn thương khác về sức khỏe tâm thần. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng việc nghiên cứu các giải pháp hạn chế hay cấm trẻ em sử dụng mạng xã hội ở độ tuổi nào tại Việt Nam cần phải dựa trên các bằng chứng nghiên cứu cụ thể trong bối cảnh trong nước.
Theo ông, những nghiên cứu này cần được đặt trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh phong trào "bình dân học vụ số", tích cực nâng cao năng lực số cho người dân. Vì vậy, cần cân nhắc liệu việc quản lý quá chặt trẻ em trên môi trường số có phù hợp với mục tiêu phát triển năng lực số trong tương lai hay không.
Nhiều trẻ "nghiện" thiết bị điện tử. Ảnh: Quỳnh Mai.
Ông Nam cho rằng nếu đưa quy định vào thực tiễn thì cần xác định rõ việc giáo dục, nâng cao năng lực số cho trẻ em sẽ được thực hiện ra sao?. Việc hạn chế cho trẻ dùng mạng xã hội là đúng, nhưng đồng thời phải thiết kế các hoạt động đủ hấp dẫn để lấp đầy khoảng thời gian trẻ không dùng mạng xã hội. Điều quan trọng là phải có các giải pháp đồng bộ về sân chơi, hoạt động văn hóa, thể thao, câu lạc bộ và các hình thức sinh hoạt cộng đồng khác.
"Thực tế trẻ em lên mạng chủ yếu để giết thời gian. Nếu không có các giải pháp đồng bộ thì rất khó giúp các em thoát khỏi không gian mạng. Việc cấm phải khả thi và không khiến trẻ bị cô lập hay cô đơn", PGS.TS Trần Thành Nam nhận định.
Tách trẻ khỏi smartphone không thể bằng mệnh lệnh
Ở góc độ gia đình, Tiến sĩ Vũ Thu Hương, nguyên giảng viên Khoa Giáo dục Tiểu học, Đại học Sư phạm Hà Nội cho rằng, điện thoại thông minh rất tiện lợi và hấp dẫn nhưng cũng có thể gây ra nhiều tác động tiêu cực đối với trẻ em nếu sử dụng quá mức. Theo bà Hương, việc "nghiện" điện thoại có thể kéo theo nhiều vấn đề về sức khỏe và tâm lý. Một số trẻ có biểu hiện rối loạn giấc ngủ, giảm khả năng tập trung, hành vi thiếu kiểm soát hoặc lệ thuộc quá mức vào thiết bị. Chính vì vậy cần tách trẻ khỏi những những thiết bị này.
Tuy nhiên, việc tách trẻ khỏi game và điện thoại không hề dễ dàng. Điều quan trọng là phải thực hiện từng bước, kiên trì và có kế hoạch rõ ràng.
Tiến sĩ Vũ Thu Hương chia sẻ kinh nghiệm hỗ trợ một học sinh 13 tuổi có dấu hiệu "nghiện" điện thoại nghiêm trọng. Em thường xuyên sử dụng tai nghe trong thời gian dài đến mức bị ù tai và suy giảm thính lực. Để giúp em giảm sự phụ thuộc vào điện thoại, TS Hương đã thực hiện nhiều can thiệp.
Bước đầu tiên là phối hợp với nhà trường để hạn chế việc sử dụng điện thoại trong giờ học. Việc này giúp học sinh dần làm quen với khoảng thời gian không có điện thoại bên cạnh.
Sau đó, bà áp dụng hình thức tạm giữ điện thoại theo thời gian khi học sinh chưa hoàn thành các trách nhiệm hoặc tiếp tục lặp lại những lỗi đã được nhắc nhở. Trong khoảng thời gian không sử dụng điện thoại, học sinh được hướng dẫn thực hiện các công việc cá nhân như giặt đồ, dọn dẹp, sắp xếp đồ đạc và các hoạt động khác để tránh tình trạng ngồi không rồi lại nghĩ đến điện thoại.
Ở giai đoạn tiếp theo, thời gian không sử dụng điện thoại được kéo dài hơn. Học sinh được yêu cầu đọc sách, trình bày lại nội dung đã đọc và hoàn thành các trách nhiệm trong gia đình. Việc này giúp em từng bước hình thành các thói quen mới thay thế thời gian dành cho màn hình.
Bên cạnh việc hạn chế những nguy cơ từ mạng xã hội và công nghệ số, điều quan trọng là phải xây dựng cho trẻ một môi trường sống phong phú, nhiều hoạt động bổ ích và hấp dẫn ngoài đời thực. Ảnh: Quỳnh Mai.
Cuối cùng, bà Hương cho trẻ chuyển sang sử dụng điện thoại cơ bản chỉ phục vụ liên lạc và tạm thời thu lại điện thoại thông minh trong thời gian dài hơn. Theo TS Hương, nhờ quá trình thực hiện từng bước, học sinh đã giảm đáng kể sự phụ thuộc vào smartphone và dành nhiều thời gian hơn cho các hoạt động khác.
Tiến sĩ Vũ Thu Hương cho rằng việc giảm sử dụng điện thoại không nên được thực hiện bằng những biện pháp đột ngột hay cảm tính. Cha mẹ cần kiên trì, bình tĩnh, giải thích rõ ràng và luôn tạo ra những hoạt động thay thế đủ hấp dẫn để trẻ tham gia.
Theo bà, các hoạt động như đọc sách, làm mô hình, thủ công, dựng lều, hóa trang nhân vật yêu thích, tham gia các câu lạc bộ hay các hoạt động trải nghiệm thực tế đều có thể giúp trẻ giảm dần sự lệ thuộc vào điện thoại và game.
Những quan điểm của các chuyên gia cho thấy việc bảo vệ trẻ em trên môi trường số không chỉ là câu chuyện của các quy định quản lý hay các biện pháp hành chính. Bên cạnh việc hạn chế những nguy cơ từ mạng xã hội và công nghệ, điều quan trọng là phải xây dựng cho trẻ một môi trường sống phong phú, nhiều hoạt động bổ ích và hấp dẫn ngoài đời thực. Chỉ khi gia đình, nhà trường và xã hội cùng tham gia bằng các giải pháp đồng bộ thì việc giảm phụ thuộc vào mạng xã hội, điện thoại và game mới có thể đạt được hiệu quả bền vững.
