Trẻ ảnh hưởng tâm lý vì sử dụng mạng xã hội
Theo Thạc sĩ Tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân - Thành viên Hội Tâm lý trị liệu Việt Nam, ông đã gặp khá nhiều trường hợp, đặc biệt ở lứa tuổi vị thành niên bị ảnh hưởng tâm lý khi sử dụng mạng xã hội. Trường hợp điển hình là nữ học lớp 8 được gia đình đưa đến thăm khám bác sĩ trong tình trạng bỏ học, thu mình, mất ngủ kéo dài và có biểu hiện lo âu và trầm cảm.
Khi khai thác sâu, học sinh này chia sẻ rằng ban đầu chỉ vì tò mò lén xem các nội dung tình cảm trên mạng, bị mẹ phát hiện và gia đình cấm đoán. Trong quá trình đó, em quen một tài khoản tự nhận là người có cùng sở thích, thực chất là một người lớn giả danh. Đối tượng này từng bước xây dựng niềm tin, tạo cảm giác được thấu hiểu, sau đó chuyển sang thao túng cảm xúc, khiến em tin rằng đó là một mối quan hệ 'yêu thương đặc biệt'.
Thạc sĩ Tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân chia sẻ, đã gặp khá nhiều trường hợp, đặc biệt ở lứa tuổi vị thành niên bị ảnh hưởng tâm lý khi sử dụng mạng xã hội. Ảnh: Gia Khiêm.
"Lợi dụng nỗi sợ bị phát hiện, người này yêu cầu cháu chia sẻ hình ảnh cá nhân và giữ bí mật. Mối quan hệ kéo dài nhiều tháng, chủ yếu diễn ra vào ban đêm với lý do "lệch múi giờ", khiến cháu rơi vào trạng thái phụ thuộc cảm xúc, vừa muốn dừng lại nhưng không thể thoát ra. Hệ quả là cháu rơi vào lo âu nặng, mất ngủ, cảm giác tội lỗi, có thời điểm xuất hiện ý nghĩ tiêu cực về bản thân, thậm chí có ý định tự sát. Đây là một dạng điển hình của hành vi "grooming" – tức là dụ dỗ và thao túng tâm lý trẻ em trên không gian mạng", Thạc sĩ Lân chia sẻ.
Những chiếc bẫy trên không gian mạng
Câu chuyện trên không phải là trường hợp cá biệt. Trong bối cảnh trẻ em ngày càng dành nhiều thời gian trên môi trường số, các nguy cơ từ lừa đảo, dụ dỗ, bắt nạt trực tuyến đến xâm hại tâm lý đang trở thành mối lo ngại lớn đối với gia đình và xã hội. Vậy trẻ em hiện nay đang phải đối mặt với những "chiếc bẫy" nào trên không gian mạng và làm thế nào để bảo vệ các em? Trao đổi với phóng viên Báo Sức khỏe và Đời sống, chuyên gia Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC) – Giám đốc Mạng lưới Chống lừa đảo, thành viên Liên minh Niềm tin số đã có những chia sẻ về thực trạng này.
Theo chuyên gia Ngô Minh Hiếu, trẻ em hiện nay là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương trên môi trường số. Các em có thể trở thành mục tiêu của các hành vi lừa đảo, dụ dỗ cung cấp thông tin cá nhân hoặc tiếp xúc với những nội dung độc hại không phù hợp với lứa tuổi.
"Bên cạnh đó, tình trạng bắt nạt trực tuyến, nghiện game, nghiện mạng xã hội hay việc bị kẻ xấu giả danh bạn bè để tiếp cận, dụ dỗ gửi hình ảnh nhạy cảm cũng đang diễn ra ngày càng phổ biến", chuyên gia cho biết.
Chuyên gia Ngô Minh Hiếu cho hay, thực tế các đối tượng xấu thường lợi dụng sự tò mò, thiếu kinh nghiệm và tâm lý muốn kết bạn của trẻ để thực hiện các hành vi xâm hại hoặc lừa đảo trên mạng.
Trẻ em hiện nay là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương trên môi trường số. Ảnh: Quỳnh Mai.
Nhận diện sớm các dấu hiệu bất thường
Theo chuyên gia Ngô Minh Hiếu, phụ huynh cần đặc biệt quan tâm đến những thay đổi bất thường trong tâm lý và hành vi của con em mình. Đây có thể là dấu hiệu cho thấy trẻ đang gặp vấn đề trên môi trường mạng.
Một số biểu hiện đáng chú ý gồm: trẻ bỗng trở nên thu mình, lo lắng, mất ngủ, kết quả học tập sa sút hoặc né tránh các cuộc trò chuyện liên quan đến điện thoại và hoạt động trực tuyến. Ngoài ra, việc thường xuyên xoá tin nhắn, sợ đi học, xin tiền không rõ lý do hoặc có biểu hiện hoảng sợ khi nhận cuộc gọi, tin nhắn cũng là những tín hiệu cần được lưu tâm.
"Nếu phát hiện những dấu hiệu này, cha mẹ cần chủ động trò chuyện, lắng nghe và tìm hiểu nguyên nhân thay vì trách mắng hoặc áp đặt", chuyên gia Ngô Minh Hiếu khuyến nghị.
Vai trò của gia đình, nhà trường là vô cùng quan trọng
Trước câu hỏi về vai trò của gia đình trong việc bảo vệ trẻ em trên không gian mạng, chuyên gia Ngô Minh Hiếu nhấn mạnh rằng giải pháp hiệu quả nhất không phải là cấm đoán hoàn toàn việc sử dụng Internet.
"Điều quan trọng là cha mẹ phải đồng hành cùng con. Trẻ cần được hướng dẫn cách sử dụng Internet an toàn, biết bảo vệ thông tin cá nhân và nhận diện các tình huống nguy hiểm", chuyên gia nói.
Theo đó, phụ huynh nên thường xuyên trao đổi với con về những hoạt động trực tuyến hằng ngày; hướng dẫn trẻ không chia sẻ thông tin cá nhân, không gửi hình ảnh riêng tư cho bất kỳ ai; không dễ dàng tin tưởng người lạ trên mạng; đồng thời thiết lập các cài đặt quyền riêng tư và giới hạn thời gian sử dụng thiết bị phù hợp.
Chuyên gia Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC). Ảnh: NVCC.
Đặc biệt, trẻ cần được khuyến khích báo ngay cho cha mẹ hoặc người lớn đáng tin cậy khi gặp bất kỳ tình huống bất thường hay cảm thấy không an toàn trên môi trường mạng.
Bên cạnh gia đình, nhà trường cũng đóng vai trò quan trọng trong việc trang bị cho học sinh các kỹ năng cần thiết để tham gia môi trường số một cách an toàn. Học sinh cần được học cách nhận diện các hình thức lừa đảo trực tuyến, xây dựng thói quen bảo vệ mật khẩu và sử dụng xác thực hai lớp. Kỹ năng kiểm chứng thông tin, ứng xử văn minh trên mạng xã hội và không tham gia vào các hành vi bắt nạt trực tuyến cũng cần được đưa vào chương trình giáo dục.
Ngoài ra, học sinh cần biết cách lưu giữ bằng chứng, chụp màn hình các nội dung vi phạm và báo cáo kịp thời với phụ huynh, nhà trường hoặc cơ quan chức năng khi gặp sự cố.
Chung tay xây dựng môi trường số an toàn cho trẻ
Đưa ra thông điệp dành cho trẻ em trong kỷ nguyên số, ông Ngô Minh Hiếu cho rằng Internet là một công cụ tuyệt vời để học tập, sáng tạo và kết nối, nhưng chỉ thực sự phát huy giá trị khi được sử dụng đúng cách.
"Trẻ em cần được trang bị kỹ năng tự bảo vệ mình trên môi trường mạng, sử dụng Internet có trách nhiệm, có giới hạn và biết tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần thiết," ông nhấn mạnh.
Theo chuyên gia, để trẻ em thực sự "hạnh phúc, an toàn và vững bước trong kỷ nguyên số", cần có sự chung tay của gia đình, nhà trường, các cơ quan quản lý và các nền tảng công nghệ trong việc xây dựng một môi trường số lành mạnh, nơi trẻ được lắng nghe, được hướng dẫn và được bảo vệ trước những nguy cơ trên không gian mạng.
"Những rủi ro trên không gian mạng có thể không nhìn thấy bằng mắt thường, nhưng hậu quả mà chúng để lại đối với trẻ em là hoàn toàn có thật. Để trẻ em được an toàn trong kỷ nguyên số, sự đồng hành của gia đình, nhà trường và toàn xã hội là điều không thể thiếu", chuyên gia Ngô Minh Hiếu nhắn nhủ.
